मतदाता शिक्षा भनेको के हो?
मतदाता शिक्षा भनेको निर्वाचन प्रक्रियामा मतदातालाई सचेत, जागरूक र सक्रिय बनाउने कार्यक्रम हो। यसले मतदानको महत्व, मतदान गर्ने सही तरिका, मत बदर नहुने विधि, मतदाताको अधिकार तथा कर्तव्य, निर्वाचनको प्रक्रिया आदिबारे जानकारी दिन्छ। नेपालको निर्वाचन आयोगले यसलाई विशेष अभियानको रूपमा सञ्चालन गर्छ, जसले मतदानमा सहभागिता बढाउने र बदर मत घटाउने लक्ष्य राख्छ। यो शिक्षा चुनावको समयमा मात्र होइन, निरन्तर रूपमा (जस्तै विद्यालय, सामुदायिक स्तर, डिजिटल माध्यमबाट) दिइन्छ। फागुन २१ गते हुने प्रतिनिधिसभा निर्वाचनका लागि पनि आयोगले डिजिटल मतदाता शिक्षा, घरदैलो अभियान, स्वयंसेवक परिचालन आदि गरेर मतदाता शिक्षालाई प्रभावकारी बनाएको छ।
फागुन २१ गते हुने निर्वाचनमा मतदाताले के के गर्नुहुन्छ र के के गर्नुहुँदैन?
फागुन २१, २०८२ मा प्रतिनिधिसभा सदस्य निर्वाचन हुँदैछ। मतदान गर्न जाँदा निर्वाचन आयोगको आचारसंहिताअनुसार यी कुरा पालना गर्नुपर्छ:
मतदाताले गर्नुहुने मुख्य कुराहरू:
- निर्धक्क भएर मतदान केन्द्रमा जानुहोस्।
- मतदानको महत्व बुझेर आफ्नो विवेक प्रयोग गरी मत दिनुहोस्।
- मतपत्रमा सही तरिकाले चिन्ह लगाउनुहोस् (मत बदर नहोस् भनेर)।
- मतदान गोप्य राख्नुहोस्।
- आफ्नो मताधिकार प्रयोग गर्नुहोस् (यो लोकतन्त्रको आधार हो)।
मतदाताले गर्न नहुने कुराहरू (आचारसंहिताबाट):
- मतदान केन्द्रमा मोबाइल, क्यामरा, प्रज्वलनशील पदार्थ लैजानुहुँदैन।
- मादक पदार्थ वा नशालु पदार्थ सेवन गरेर मतदान गर्नुहुँदैन।
- मतदानबाट वञ्चित गराउने गरी अफवाह फैलाउनु, भ्रामक समाचार दिनु वा अवरोध गर्नुहुँदैन।
- मतदान केन्द्रमा राजनीतिक दलको चिन्ह झल्कने ट्याटू प्रदर्शन गर्नुहुँदैन।
- मतपत्र खिच्नु, भिडियो बनाउनु वा मतदानको गोप्यता भंग गर्नुहुँदैन।
- कसैलाई प्रभावित पार्न वा जबरजस्ती गर्नुहुँदैन।
मतदान प्रक्रिया स्टेप बाई स्टेप (सामान्यतया नेपालमा लागू हुने तरिका):
१. मतदान केन्द्रमा पुग्नुहोस्: आफ्नो निर्धारित मतदान केन्द्र (Polling Station) मा तोकिएको समयभित्र (सामान्यतया बिहान ७ देखि साँझ ५ बजेसम्म) पुग्नुहोस्। आफ्नो नाम मतदाता नामावलीमा छ कि छैन जाँच्नुहोस् (आयोगको वेबसाइट वा सूचना बोर्डबाट)।
२. परिचय प्रमाणित गर्नुहोस्: मतदान अधिकृत/कर्मचारीसमक्ष आफ्नो मतदाता परिचयपत्र (वा राष्ट्रिय परिचयपत्र, नागरिकता आदि स्वीकार्य कागजात) देखाउनुहोस्। उनीहरूले तपाईंको नाम, फोटो, औंठाछाप जाँच गर्छन्।
३. औंठामा स्याही लगाउनुहोस्: तपाईंको देब्रे हातको क्यान्ठीमा (वा तोकिएको औंलामा) निर्वाचन आयोगको विशेष स्याही लगाइन्छ (यो स्याहीले दोहो¥याएर मतदान रोक्छ)।
४. मतपत्र प्राप्त गर्नुहोस्: तपाईंले प्रतिनिधिसभा निर्वाचनका लागि सम्बन्धित मतपत्र (प्रत्यक्ष वा समानुपातिक) प्राप्त गर्नुहोस्। यसपालि प्रत्यक्ष र समानुपातिकका लागि छुट्टाछुट्टै व्यवस्था हुन सक्छ।
५. गोप्य मतदान कक्षमा जानुहोस्: मतपत्र लिएर गोप्य कक्ष (Voting Booth) मा जानुहोस् जहाँ कसैले देख्दैन।
६. मतपत्रमा चिन्ह लगाउनुहोस्:
- तोकिएको खाली ठाउँमा उम्मेदवार/दलको चिन्हमा मात्र रातो रङको मत चिन्ह (✔ वा X) लगाउनुहोस्।
- एकभन्दा बढी चिन्ह नलगाउनुहोस्, नत्र मत बदर हुन्छ।
- मतपत्र च्यात्नु, लेख्नु, फोहोर गर्नुहुँदैन।
७. मतपत्र खसाल्नुहोस्: मतपत्रलाई मोडेर तोकिएको मतपेटिकामा खसाल्नुहोस्।
८. बाहिर निस्कनुहोस्: मतदान सकेपछि शान्तिपूर्वक बाहिर निस्कनुहोस्।
यी प्रक्रियाले मत बदर कम हुन्छ र निर्वाचन स्वच्छ हुन्छ। यदि कुनै समस्या भए निर्वाचन अधिकृत वा आयोगको हटलाइनमा सम्पर्क गर्न सकिन्छ। फागुन २१ मा निर्धक्क भएर मतदान गर्नुहोस् – तपाईंको एक मतले देशको भविष्य निर्धारण गर्छ!
