नेपालको वैदेशिक ऋणको अनुसन्धानात्मक रिपोर्ट (२०८२ फागुन/मार्च २०२६ सम्मको तथ्यांकमा आधारित)
नेपालको वैदेशिक ऋण कुल २६ खर्ब होइन। तपाईंले उल्लेख गरेको २६ खर्ब कुल सार्वजनिक ऋण (आन्तरिक + वैदेशिक) को पुरानो/अनुमानित आंकडा हो। चालु आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को सात महिनामा (फागुन मसान्तसम्म) कुल सार्वजनिक ऋण २८.५८ खर्ब पुगेको छ (जीडीपीको ४६.८१%)।
यसमा वैदेशिक ऋण मात्र १५.०९ खर्ब (५३%) छ र आन्तरिक ऋण १३.४९ खर्ब (४७%)। वैदेशिक ऋण बढ्नुको मुख्य कारण नयाँ ऋण लिनु, नेपाली रुपैयाँको अवमूल्यन (exchange loss) र पुराना ऋणको साँवा-ब्याज तिर्न नयाँ ऋण लिनु हो।
१. वैदेशिक ऋण कुन-कुन देश/बैंकबाट कति लिएको छ? (प्रमाणसहित ब्रेकडाउन)
सार्वजनिक ऋण व्यवस्थापन कार्यालय (PDMO, अर्थ मन्त्रालय मातहत) को त्रैमासिक ऋण प्रतिवेदन अनुसार (२०८२ असार/जुलाई २०२५ सम्मको आधारभूत संरचना, पछिका रिपोर्टमा पनि यस्तै अनुपात कायम):
बहुपक्षीय (Multilateral) ऋण — ९०.०९% (सबैभन्दा ठूलो हिस्सा, सस्तो ब्याज र लामो अवधि):
- IDA (World Bank): ४९.०९%
- ADB (Asian Development Bank): ३३.०७%
- IMF: ४.६६%
- अन्य (IFAD, OFID आदि): बाँकी
द्विपक्षीय (Bilateral) ऋण — ९.९१%:
- JICA (Japan): ४.१०%
- Exim Bank of India: २.६७%
- Exim Bank of China: २.४२%
- अन्य (कोरिया EDCF, कुवेत, साउदी): ०.३४% सम्म
यी ऋणहरू नेपाल सरकार (अर्थ मन्त्रालय) ले विभिन्न कालखण्डमा (२०५० पछिका सरकारहरू: ओली, देउवा, प्रचण्ड आदि) लिएका हुन्। कुनै एक व्यक्तिले होइन, राज्यको नीतिगत निर्णयबाट (बजेट मार्फत)। प्रमाण: PDMO को Quarterly Debt Report र NRB को वार्षिक रिपोर्ट।
२. यो ऋण के-केमा खर्च भयो? (लगानीको स्रोत र क्षेत्र)
वैदेशिक ऋण मुख्यतः पूर्वाधार र विकासमा खर्च भएको छ। NRB र MoF तथ्यांक अनुसार:
- ७०%+ आर्थिक क्षेत्र (सडक, जलविद्युत, सिंचाई, बिजुली वितरण, विमानस्थल)।
- १४.५६% सामान्य सार्वजनिक सेवा, शिक्षा, स्वास्थ्य, पर्यावरण संरक्षण।
उदाहरणीय आयोजनाहरू:
- पोखरा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल (चीन Exim Bank ऋणबाट)।
- गौतम बुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल।
- मेलम्ची खानेपानी (बहुपक्षीय सहायता)।
- ADB/WB को सडक, विद्युत आपूर्ति सुधार, रानी जामरा कुलरिया सिंचाई आधुनिकीकरण।
तर समस्या: Auditor General को रिपोर्ट अनुसार केही विदेशी सहायता/ऋण अनुत्पादक क्षेत्रमा खर्च भएको (२५ अर्ब+), आयोजना ढिलो (मेलम्ची २३ वर्ष), बजेट execution मात्र ६०-७०%। Pokhara Airport को ROI कम छ (ट्राफिक कम)।
३. मासिक कति तिर्नुपर्छ (किस्ता/ऋण सेवा)?
वार्षिक वैदेशिक ऋण सेवा (साँवा + ब्याज) को बजेट लक्ष्य ६७.४५ अर्ब छ।
मासिक औसत: ५.६ अर्ब जति (वार्षिकलाई १२ ले भाग गर्दा)। पहिलेका ४ महिनामा नै वैदेशिक ऋण सेवा १९.२३ अर्ब खर्च भइसकेको छ। कुल सार्वजनिक ऋण सेवा (आन्तरिकसहित) को वार्षिक बजेट ४११ अर्ब छ, जसमा १०%+ बजेट ऋण तिर्नमै जान्छ।
४. लगानीले उत्पादकत्व कति बढायो?
सकारात्मक: सडक, बिजुली, सिंचाईबाट कनेक्टिभिटी र ऊर्जा उत्पादन बढेको छ। केही जलविद्युत र पूर्वाधारले GDP मा योगदान दिएको छ।
नकारात्मक/वास्तविकता:
- आयोजना ढिलो र कम execution ले उत्पादकत्व कम छ।
- GDP growth ३-४% मात्र, debt/GDP ४७% नजिक पुग्दा fiscal space साँघुरिएको।
- केही आयोजनाको ROI नकारात्मक (विमानस्थल, मेलम्ची) → करदाताले बोक्नुपरेको भार बिना पर्याप्त प्रतिफल।
- World Bank/IMF DSA: low risk of debt distress तर capacity constraint ले ऋणको प्रभावकारी उपयोग कम।
५. प्रत्येक नेपालीको टाउकामा ९०,००० भार कसरी पर्यो?
कुल सार्वजनिक ऋण २८.५८ खर्ब ÷ नेपालको जनसंख्या (~२९.६ मिलियन, २०२६ अनुमान) = प्रति व्यक्ति ~९६,५०० NPR (पुरानो २६ खर्बमा ~९०,००० थियो)।
वैदेशिक ऋण मात्रको भार: ~५१,००० NPR प्रति व्यक्ति। यो भार बढ्नुको कारण: ऋण दोब्बर (६.५ वर्षमा), रुपैयाँ कमजोर, राजस्व कमजोर।
निष्कर्ष र सिफारिस (अनुसन्धानबाट)
वैदेशिक ऋण मुख्यतः सस्तो concessional (बहुपक्षीय) छ, जसले debt distress low राखेको छ। तर ढिलो execution, राजनीतिक अस्थिरता र अनुत्पादक खर्च ले ऋणको बोझ बढाएको छ। सरकारले ऋण ऋण तिर्न ऋण लिइरहेको अवस्था छ।
स्रोत/प्रमाण:
- सार्वजनिक ऋण व्यवस्थापन कार्यालय (PDMO) Quarterly/वार्षिक रिपोर्ट।
- नेपाल राष्ट्र बैंक (NRB) Current Macroeconomic Report।
- World Bank/IMF Debt Sustainability Analysis।
- Auditor General रिपोर्ट र समाचार (myRepublica, Onlinekhabar, Rising Nepal)।
यो रिपोर्ट तथ्यमा आधारित छ। थप अपडेटका लागि PDMO वेबसाइट (giwmscdnone.gov.np) हेर्नुहोस्। ऋण व्यवस्थापन सुधार (project readiness, execution) बिना दीर्घकालीन समस्या बढ्न सक्छ।
