सन् २०२५ को दशकमा डिजिटल प्रविधि र सामाजिक सञ्जालले सूचना पहुँचलाई अभूतपूर्व रूपमा सहज तुल्याइदिए पनि, यसले Misinformation (अन्जानमा फैलिने गलत सूचना) र Disinformation (नियतवश फैलाइने गलत सूचना) का समस्याहरूलाई पनि तीव्रता दिएको छ। Deepfake/AI-generated सामग्री, thought contamination induced vicious circle (सोंच/विश्वासमा निरन्तर दूषित प्रभाव सिर्जना गर्ने चक्र) र सामाजिक सञ्जालका बोट/फेक अकाउन्टहरू ले सामाजिक विश्वास, संस्थागत प्रतिक्रिया र प्रामाणिक संवादलाई चुनौती दिइरहेका छन्।
- Deepfake र सूचनाको विश्वसनीयता
Deepfake भन्नाले Artificial Intelligence द्वारा उत्पन्न गरिएको दृश्य/ध्वनिजन्य सामग्री लाई जनाइन्छ, जसले वास्तविक व्यक्तिहरूलाई बोलेका/भन्ने गरेका झैं गराउन सक्छन्। यसले समाचार, बयान वा अन्तर्वार्ता जस्ता सूचना सामग्रीमा विश्वासिलो लाग्ने गलत प्रस्तुति दिन सक्छ। एउटा UN रिपोर्ट ले AI-निर्मित Deepfake सामग्रीले सामाजिक सञ्जालमा विश्वासको क्षयीकरण गरिरहेको र डिजिटल सामग्रीको पहिचान, स्रोत र कसरी बनाइएको हो भन्ने कुरा प्रमाणित गर्न व्यवस्थित प्रमाणीकरण आवश्यक छ भन्नेमा जोड दिएको छ।
Deepfake का विषयमा गरिएको एक अनुसन्धानको अनुसार यसले विश्वसनीयता र सूचना प्रमाणिकरणलाई चुनौती दिन्छ, जसले व्यक्तिहरूलाई सत्य र असत्य बीचको फरक छुट्याउन कठिन बनाउँछ। यसलाई सन्दर्भ बनाएर, विचार गरौँ: जब सामाजिक सञ्जालमा कुनै गै.स.स./अ.गै.स.स. का नेतृत्व वा पदाधिकारीहरु प्रति गम्भीर आरोप लगाइएको झुठो बयान/वीडियो फैलियो भने त्यसले मात्र असत्यता फैल्याउँदैन; लामो समय देखिको विश्वासलाई पनि क्षति पुर्याउँछ।उक्त संस्थाको ख्यातिमै नकारात्मक प्रभाव पार्छ।
- Thought Contamination: भ्रामक सूचना फैलिने दुष्चक्र
Thought contamination induced vicious circle भन्नाले त्यस्तो भ्रामक सूचना चक्र लाई जनाइन्छ जसले निरन्तर समाजमा गलत विश्वास, शंका र द्वन्द्व उत्पन्न गर्छ।यो चक्रले यस्ता तरिकाले काम गर्छः
- पहिलो चरण: गलत/भ्रामक सूचना उत्पादन (जस्तै deepfake/AI-generated सामग्री)
- दोस्रो चरण: ती सामग्रीहरू सामाजिक सञ्जालमा भाइरल भएर फैलिन्छन्।
- तेस्रो चरण: दर्शक/पाठकले सत्यता जाँच गर्नु अघि नै React/Share/Comment गरी दोस्रो चरणको फैलावट शुरु गर्छन्।
- चौथो चरण: वास्तविक सामग्री र गलत सामग्री बीच अन्तर अस्पष्ट हुँदै जान्छ, जसले विश्वासको क्षयीकरण र शंका सिर्जना गर्छ।
- अन्तिम चरण: त्यो विश्वास क्षयीकरण पुनःफैलने र गलत बुझाईको चक्र पुन: तिव्र बनाउँछ यही Thought Contamination Induced Vicious Circle हो।
एक समाजशाष्त्रीय अनुसन्धानको निष्कर्ष अनुसार गलत सूचना वास्तविक सूचना भन्दा करिब ६ गुणा छिटो फैलिन्छ र जसले सामाजिक सञ्जालमा गलत सोच छिटो र व्यापक रूपमा फैलिन मद्दत गर्छ।
- संस्थागत र नेतृत्वगत जोखिम
गैर-सरकारी, राजनैतिक तथा सामाजिक संस्थाहरूका लागि विश्वास र पारदर्शिता नै ‘सबैभन्दा ठुलो पूँजी’ हो। जब deepfake/AI-generated झुठो सामग्रीले अभियान तथा नेतृत्वहरुका नाम, उदेश्य वा कार्यक्रमको लक्ष्यलाई गलत प्रमाणित गर्छ, तब यसले विश्वासमा स्थायित्वहीनता उत्पन्न गर्छ।ती समस्याहरूलाई कसरी गम्भीर रूपमा हेर्न सकिन्छ भन्ने बारेमा विभिन्न अध्ययन र विश्लेषणहरूका सारहरु यस प्रकार छन्:
📌 सामाजिक तथा राजनैतिक संस्थाहरूलाई लक्षित गरिएका deepfake-जस्ता सामग्रीहरूले:
- विश्वासमाक्षयीकरण: न्यून स्रोत भएका सामाजिक तथा राजनैतिक संस्थाहरूले झुठो सूचना प्रवाहका कारणले विश्वास र प्रतिष्ठामा हानि गर्छ।
- सञ्चालनमा बाधा: झुठो fundraising अपील, फेक event invite वा leaders को झुठो बयानलेदानदातव्य/स्वयंसेवी सहयोग तथा विश्वासमा कमी ल्याउन सक्छ।
- तात्कालिक प्रतिक्रियाकोबोझ: एकैचोटि फैलिएको deepfake/भ्रामक सामग्रीले सामाजिक तथा राजनैतिक संस्थाहरूका मानव श्रोत तथा आर्थिक श्रोतलाई crisis management मा लगाउने परिस्थिति सिर्जना गर्छ, जसले संस्थाको मूख्य उदेश्यमुलक काममा अवरोध सिर्जना गर्दछ।
यो डिजिटल दबाबलाई सोच/विश्वास दूषित गर्ने दुष्चक्र मा रूपान्तरण हुन धेरै समय लाग्दैन, र परिणामस्वरूप सामाजिक तथा राजनैतिक संस्थाहरु र नागरिक विश्वास बीचको अन्तरलाई संकटग्रस्त बनाउँछ।
- नेपालमा Misinformationर Deepfake को सन्दर्भ
नेपालमा Misinformation को स्थिति पनि गम्भीर छ:
📍 एक अध्ययन अनुसार राजनीतिक तथा सामाजिक विषयहरू misinformation को लगभग ७५ % हिस्सा ओगट्छन्, जसको धेरैजसो श्रोत सामाजिक सञ्जाल हो।
📍 सर्वेक्षणमा करिब ६०% युवा व्यक्तिहरूले verified नभई अनौपचारिक सामग्री share गरेका पाइएको छ।
📍 नेपालFactCheck.org जस्ता fact-checking पहलहरूले deepfake जन्य सामग्रीहरूलाई बढेको उल्लेख गरेका छन्।
उपरोक्त आँकडाहरूको संकेत अनुसार मिडिया साक्षरता (Media & Information Literacy) र fact-checking पहलहरू जति धेरै हुन्छन्, त्यति नै Deepfake/Thought Contamination को नकारात्मक प्रभावलाई नियन्त्रण गर्न सजिलो हुन्छ।
- विश्वासकोक्षयीकरण र डिजिटल दुष्चक्र
AI-driven Misinformation ले झुठो प्रचारप्रसार मात्र गर्दैन; यो विश्वास क्षयीकरणको शिलशिला समेत निर्माण गर्दछ।विश्वासको क्षयीकरण भनेको के हो?
👉 यो त्यो अवस्था हो जहाँ मानिसहरू सत्य र असत्य बीचको अन्तर छुट्याउन असमर्थ हुन्छन् र कुनै पनि सूचना स्रोतलाई भ्रामक तथा शंकास्पद देखाउन थाल्छन्।
एक अनुसन्धानका अनुसार, जब मानिसहरू AI बाट बनेका सामग्रीलाई वास्तविक हो कि भ्रामक हो भनेर छुट्याउन सक्दैनन्, तब उनीहरू सबै जानकारीप्रति शङ्का गर्न थाल्छन्, जसले स्वस्थ लोकतान्त्रिक संचार तथा संवादलाई कमजोर बनाउँछ।
यसले निम्न प्रकारको vicious circle सिर्जना गर्छ:
- AI/Deepfake सामग्री फैलिन्छ →
- मानिसहरूमा शङ्का उत्पन्न हुन्छ →
- सत्य सूचनाप्रति अविश्वास बढ्छ →
- अर्को झुठो सामग्री सहज रूपमा स्वीकारिन्छ →
पुनः अविश्वास र विवादको चक्र फेरि तिब्र हुन्छ։
यो भ्रामक सूचना प्रेरित चक्र (thought contamination induced vicious circle) ले डिजिटल सूचनाजन्य वातावरणलाई चाँडो भन्दा चाँडो फैलाउने काम गर्छ।अर्को अर्थमा भन्दा सूचनालाई धुमिल बनाउँछ।
- समाधान र रोकथामका उपाय
Deepfake तथा दूषित चक्रलाई तोड्न यी उपायहरू प्रभावकारी मानिएका छन्:
- मिडिया तथा सूचना साक्षरता सचेतना अभिवृद्धि- विश्वासिलो सामग्री कसरी पहिचान गर्ने, deepfake को संकेतहरू कसरी चिन्ने जस्ता विषयमा सचेतना अभिवृद्धिगर्न आवश्यक छ।
- fact-checking पहलहरू र verification network– org जस्ता पहलहरूलेभ्रामक/फर्जी सामग्रीहरुको खण्डन गर्दै प्रमाणीकरण प्रक्रिया अघि बढाइरहेका छन्।
- डिजिटल स्रोत प्रमाणीकरण र platform policy– AI-generated सामग्रीलाईडिजिटल watermarking, provenance tagging जस्ता प्रविधिबाट चिन्ह लगाउने प्रयासहरू संसारभरी बढिरहेका छन्।
- सामुदायिक प्रतिक्रिया र संवेदनशीलता वृद्धि– सामाजिक तथा राजनैतिक संस्थाहरूलेस्वयं transparent communication strategies अपनाएर पनि विश्वासमा क्षयीकरणको प्रकृयालाई न्युनीकरण गर्न सक्छन्।
निष्कर्ष
आजको डिजिटल युगमा Deepfake जस्ता प्रविधि र Thought Contamination Induced Vicious Circle प्रवृत्तिहरुले केवल गलत सूचना मात्र फैलाउने होइन, विश्वास र सत्यता बीचको अन्तरलाई समेत कमजोर पारिरहेको छ। राजनीतिक दल, गैर-सरकारी संस्था र अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारहरूको छवि, प्रतिष्ठा र उनीहरुले आर्जन गरेका सार्वजनिक विश्वासमा यी तत्वहरूले प्रतक्ष्य असर पार्न सक्छन्। तथापि, मिडिया सचेतना, fact-checking, डिजिटल प्रमाणीकरण र सार्वजनिक संवाद को संयोजनले यी दुई प्रमुख जोखिमहरु “Deepfake र Thought Contamination Induced Vicious Circle” लाई प्रभावकारी रूपमा चुनौती दिन सक्छ।विश्वासको पुनर्निर्माणमा प्रत्यक्ष कार्य गर्नु भनेको केवल झुठो संदेशसँग जुद्धै होइन, सत्य र साक्षरता प्रवर्द्धन गर्नु हो। विश्वासको पुनःप्राप्ति भनेको भ्रामक खबरसँग लड्नु मात्र होइन। सत्य फैलाउने र साक्षरता बढाउने अभियान पनि हो।
