काठमाडौं, २१ अक्टोबर २०२५ – तिहार, जसलाई यमपञ्चक वा दीपावली पनि भनिन्छ, नेपालको सबैभन्दा चम्किलो र जीवन्त पर्व हो। यो पाँच दिवसीय उत्सवले प्रकृति, पशुपक्षी, परिवार र समृद्धिसँगको सम्बन्धलाई जोड दिन्छ। तर यो पर्वको सांस्कृतिक चमक पछाडि लुकेको आर्थिक वास्तविकता के हो? हामीले गरेको विशेष अनुसन्धानले देखाउँछ कि तिहारमा खर्च हुने अर्बौं रुपैयाँमध्ये ८० प्रतिशतभन्दा बढी चीन र भारततर्फ बगिरहेको छ, जबकि नेपालका युवाहरू विदेशमा पसिना बगाएर पठाएको रेमिट्यान्स यही सामग्रीहरूमा खर्च भई फेरि विदेश पुग्छ। के यो पर्व कुनै ‘व्यावसायिक योजना’ हो जसले नेपाललाई आत्मनिर्भर हुन दिइरहेको छैन? संस्कृति पर्यटन मन्त्रालय र उद्योग मन्त्रालयको मौनताले यो प्रश्नलाई झन् रहस्यमय बनाएको छ। यस विशेष रिपोर्टमा हामी तिहारको ऐतिहासिक किवदन्ती, प्रत्येक दिनको महत्व, धार्मिक कथा, सामाजिक सन्देश र आर्थिक पक्षको गहन विश्लेषण गर्दैछौं।

तिहारको ऐतिहासिक किवदन्ती र धार्मिक महत्व

तिहारको जड हिन्दू पौराणिक कथाहरूसँग जोडिएको छ। यो पर्व यमराज (मृत्युका देवता) र उनको बहिनी यमुनासँग सम्बन्धित छ। किवदन्तीअनुसार, यमराजले आफ्नी बहिनी यमुनालाई भेट्न जाँदा उनले यमराजको पूजा गरेर लामो आयुको कामना गरिन्। यसैबाट भाईटिकाको परम्परा सुरु भएको मानिन्छ। तिहारलाई ‘यमपञ्चक’ भनिनुको कारण पनि यही हो – यमराजसँग जोडिएका पाँच दिन। यो पर्व नेपालमा विशेष रूपमा मनाइन्छ, जसमा पशुपक्षीहरूको पूजा हुन्छ, जसले मानव र प्रकृतिबीचको सन्तुलनलाई जोड दिन्छ।

काग तिहारको महत्व र कथा

पहिलो दिन काग तिहारमा कागहरूलाई यमराजका दूत मानिन्छ। कथाअनुसार, कागहरूले मृत्युको सन्देश ल्याउँछन्, तर पूजा गरेमा दुर्भाग्य टर्छ। यो दिन कागहरूलाई भोजन चढाइन्छ, जसले नेपाली समाजलाई प्रकृतिप्रतिको कृतज्ञता सिकाउँछ। महत्व: यो दिनले सन्देशवाहकहरूको सम्मान र पर्यावरणीय सन्तुलनको पाठ दिन्छ।

कुकुर तिहारको महत्व र कथा

दोस्रो दिन कुकुरहरूलाई यमराजका द्वारपाल मानिन्छ। कथामा कुकुरहरूले घरको रक्षा गर्छन् भन्ने विश्वास छ। यो दिन कुकुरहरूलाई माला लगाइदिने र विशेष भोजन दिने चलन छ। महत्व: योले वफादारी र सुरक्षाको मूल्य सिकाउँछ, जसले समाजमा पशुहरूप्रतिको दया भाव बढाउँछ।

गाई तिहार र गोरु तिहारको महत्व र कथा

तेस्रो दिन गाई तिहारमा गाईहरूलाई लक्ष्मीको रूप मानिन्छ। कथाअनुसार, गाईले समृद्धि ल्याउँछन्। चौथो दिन गोरु तिहारमा गोरुहरूलाई कृषि र श्रमको प्रतीक मानिन्छ। नेवार समुदायमा यो दिन म्ह पूजा (आत्मपूजा) हुन्छ। महत्व: यी दिनहरूले कृषि, पशुपालन र आत्मनिर्भरताको महत्व दर्साउँछन्, जसले नेपाली समाजलाई पर्यावरणीय सन्तुलन सिकाउँछ।

लक्ष्मी पूजाको महत्व र कथा

तेस्रो दिन साँझ लक्ष्मी पूजा हुन्छ, जसमा धनकी देवी लक्ष्मीलाई घरमा स्वागत गरिन्छ। कथामा लक्ष्मीले समृद्धि दिन्छिन् भन्ने विश्वास छ। यो दिन घर सजाइन्छ, दीप प्रज्वलन गरिन्छ। महत्व: योले आर्थिक समृद्धि र सकारात्मक ऊर्जाको सन्देश दिन्छ।

भाईटिकाको महत्व र कथा

पाँचौं दिन भाईटिका, जसमा बहिनीहरूले दाजुभाइलाई सप्तरङ्गी टीका लगाइदिन्छन्। यम र यमुनाको कथासँग जोडिएको यो दिनले भ्रातृत्वको बन्धनलाई मजबुत बनाउँछ। महत्व: योले परिवारिक एकता र लैङ्गिक समानताको पाठ दिन्छ।

देउसी भैलोको महत्व र कथा

देउसी भैलो तिहारको रातमा गाइने गीतहरू हुन्, जसले आशीर्वाद माग्छन्। यो परम्परा भगवान रामको विजयसँग जोडिएको छ। महत्व: योले सामुदायिक एकता र सांस्कृतिक आदानप्रदान बढाउँछ।

तिहारबाट नेपाली समाजले सिक्नु पर्ने कुरा: प्रकृतिसँग सद्भाव, परिवारिक बन्धन, श्रमको सम्मान र नैतिक जीवन। यो पर्वले पर्यावरणीय जागरूकता र सामाजिक सद्भाव बढाउँछ।

तिहारका सामग्रीहरू: आयातको जाल र आत्मनिर्भरताको सम्भावना

तिहारमा प्रयोग हुने झिलमिल बत्ती, मैनबत्ती, पटका, लक्ष्मी पूजाका सामग्री (मूर्ति, माला, भाई मसला, ओखर, नरिवल, सप्तरङ्गी टीका) मध्ये धेरैजसो चीन र भारतबाट आयात हुन्छन्। हाम्रो अनुसन्धानले देखाउँछ कि फूलहरू (मखमली, सयपत्री) मा नेपाल आत्मनिर्भर छ – ८८ प्रतिशत स्थानीय उत्पादन हुन्छ। पोखरा जस्ता क्षेत्रहरूमा फूल खेती बढिरहेको छ।

तर बत्ती, पटका र मूर्तिहरूको आयातले अर्बौं रुपैयाँ बाहिरिरहेको छ। नेपालमा मैनबत्ती र मालाहरू उत्पादन गर्ने सम्भावना छ – स्थानीय कारीगरहरूले हस्तकला बनाउन सक्छन्। ओखर र नरिवल जस्ता वस्तुहरूको स्थानीय विकल्प (जस्तै: जैविक उत्पादन) विकास गर्न सकिन्छ। अनुसन्धानले देखाउँछ कि हस्तकला क्षेत्रमा रोजगारी सिर्जना गर्ने ठूलो सम्भावना छ।

आर्थिक विश्लेषण: ५० अर्बको ‘विदेश यात्रा’

नेपालमा करिब ७.१ मिलियन घरपरिवार छन्। औसतमा एक परिवारले तिहारमा १०,००० रुपैयाँ खर्च गर्छ भने कुल ७० अर्बभन्दा बढी हुन्छ (हाम्रो अनुमानमा दशैं-तिहारमा ३०-४० प्रतिशत बजार क्रियाकलाप हुन्छ)। यसमध्ये ८० प्रतिशत (करीब ५६ अर्ब) चीन र भारततर्फ जान्छ, जसमा बत्ती, पटका र अन्य सामग्रीहरू पर्छन्।

नेपाली युवाहरू विदेशमा (४५ डिग्री तापक्रममा) काम गरेर पठाएको रेमिट्यान्स (दशैं-तिहारमा ५० प्रतिशत बढ्छ) यही सामग्रीहरूमा खर्च भई फेरि विदेश पुग्छ। के यो ‘रमाइलो’ पर्व कुनै अन्तर्राष्ट्रिय उद्यमीहरूको व्यावसायिक योजना हो? यदि यो ५० अर्बलाई नेपालमा अनुसन्धान गरी स्थानीय उत्पादनमा लगानी गरे, १० लाख युवालाई रोजगारी दिन सकिन्छ र विश्वका २ अर्ब हिन्दूहरूलाई निर्यात गर्न सकिन्छ।

सरकारको मौनता: अनुत्तरित प्रश्न

संस्कृति पर्यटन मन्त्रालय र उद्योग मन्त्रालयले यो आर्थिक बहावलाई रोक्न कुनै पहल गरेको छैन। फूलहरूमा सफलता मिलेको छ, तर अन्य सामग्रीहरूमा किन लगानी छैन? यो प्रश्न इतिहासको गर्भमा रहला वा जनताले उत्तर पाउनेछन्? आत्मनिर्भरतातर्फको कदमले नेपाललाई सांस्कृतिक र आर्थिक रूपमा मजबुत बनाउन सक्छ।

यो अनुसन्धानले तिहारलाई मात्र उत्सव नभई आर्थिक क्रान्तिको अवसर बनाउन आह्वान गर्दछ।