‘गौँथली’ले समग्रतामा नेपाली दर्शकको मन छोयो

चलचित्र हेरेपछि द्रोण पराजुलीको दृष्टिकोणात्मक समीक्षा

नेपाली कथानक चलचित्र ‘गौँथली’ केवल मनोरञ्जनका लागि निर्माण गरिएको चलचित्र मात्र होइन, यसले नेपाली समाजभित्र पुस्तौँदेखि जरा गाडेर बसेका सामाजिक, सांस्कृतिक, लैङ्गिक र पारिवारिक सोचलाई गम्भीर रूपमा उठान गरेको अनुभूति हुन्छ। करिब तीन घण्टाको यात्रामा चलचित्रले दर्शकलाई कथा, भावना, पीडा, प्रेम, संघर्ष, सामाजिक यथार्थ र आशाको विभिन्न तहबाट गुजार्दै अन्ततः एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न छोडेर जान्छ—हामी आफ्ना सन्तानको भविष्य उनीहरूको सपना र क्षमताले निर्धारण गर्न दिन्छौँ कि समाजले बनाइदिएको परम्परागत सोचले?

चलचित्र हेर्दै गर्दा पटक–पटक नेपाली समाजको वास्तविक अनुहारसँग साक्षात्कार भएको अनुभूति हुन्छ। कतिपय दृश्यले मन छोइरहन्छन्, कतिपय संवादले सोच्न बाध्य बनाउँछन् र कतिपय प्रसङ्गले आफ्नै समाज, परिवार र पुस्तागत सोचलाई फर्केर हेर्न बाध्य पार्छन्।

प्रकृतिले भेदभाव गर्दैन—छोरा होस् वा छोरी

हाम्रो समाज लामो समयदेखि पुरुषप्रधान सोचबाट निर्देशित हुँदै आएको छ। परिवारमा छोरा र छोरीबीचको मूल्यांकन, अवसर र अपेक्षामा समेत असमानता देखिन्छ। तर प्रकृतिले कसैलाई भेदभाव गर्दैन। शारीरिक रूपमा कमजोर व्यक्ति पनि भावना, संवेदना, प्रेम, इच्छा शक्ति र प्रतिभाले अत्यन्त समृद्ध हुन सक्छ।

‘गौँथली’ले यही मानवीय पक्षलाई निकै संवेदनशील ढंगले प्रस्तुत गरेको देखिन्छ। शारीरिक कमजोरी हुनु भनेको जीवनको कमजोरी हुनु होइन। मानिसको वास्तविक शक्ति उसको शरीरमा मात्र होइन, उसको मन, आत्मविश्वास, इच्छाशक्ति र प्रेममा पनि हुन्छ।

कतिपय मानिसभित्र सुषुप्त अवस्थामा रहेको माया, प्रतिभा र इच्छाशक्ति सही वातावरण, सही मानिस र सही प्रेरणाको प्रतीक्षामा हुन्छ। जब त्यो भावना जागृत हुन्छ, जीवनमा असम्भवजस्तो देखिएको कुरा पनि सम्भव बन्न सक्छ। चलचित्रले यही मानवीय सम्भावनालाई अत्यन्त भावुक ढंगले प्रस्तुत गरेको अनुभूति हुन्छ।

नारीमाथि समाजले थोपरेको ‘वास्तविकता’

चलचित्रको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष नेपाली समाजमा महिलालाई हेर्ने परम्परागत दृष्टिकोण हो।

महिलालाई कमजोर, भाग्यवादी, भगवान भरोसेमा बाँच्नुपर्ने, परिवारको निर्णय स्वीकार गर्नुपर्ने र विवाह तथा सन्तान प्राप्तिलाई जीवनको अन्तिम उपलब्धि मान्नुपर्ने सोच हाम्रो समाजमा अझै पूर्ण रूपमा समाप्त भएको छैन।

कतिपय परिवारमा छोरीको जीवनको सफलता उनको शिक्षा, क्षमता, सीप र आत्मनिर्भरताले होइन, कस्तो घरमा विवाह भयो, ज्वाइँको जागिर के छ र आर्थिक अवस्था कस्तो छ भन्ने कुराले मापन गर्ने प्रवृत्ति अझै देखिन्छ।

छोरीको भविष्य बनाउनुपर्ने ठाउँमा ज्वाइँको सम्पत्तिमा गौरव गर्ने मानसिकता आफैँमा गम्भीर सामाजिक समस्या हो।

छोरीलाई शिक्षित, दक्ष, आत्मनिर्भर र निर्णय गर्न सक्ने बनाउनुको सट्टा ‘राम्रो घरमा बिहे गरिदिए पुग्छ’ भन्ने सोचले धेरै प्रतिभाशाली छोरीहरूको सपना अधुरै बनाएको छ।

छोरीलाई माया कि नियन्त्रण?

हाम्रो समाजमा एउटा विरोधाभासपूर्ण अवस्था पनि देखिन्छ।

छोरीलाई बुहारी बनेपछि सहनशील, आज्ञाकारी र परिवारको सबै कुरा स्वीकार गर्ने हुनुपर्छ भनेर सिकाइन्छ। तर त्यही परिवारले आफ्नी छोरीलाई अत्यधिक माया गर्ने नाममा उसको स्वतन्त्र निर्णय, करियर र जीवनका लक्ष्यलाई समेत सीमित पार्ने गरेको पाइन्छ।

अत्यधिक संरक्षण पनि कहिलेकाहीँ नियन्त्रण बन्न सक्छ।

छोरीलाई माया गर्नु भनेको उसको भविष्य आफैँले तय गरिदिनु होइन।
छोरीलाई माया गर्नु भनेको उसलाई आफ्नो भविष्य आफैँ निर्माण गर्न सक्ने बनाउनु हो।

‘गौँथली’ले यही संवेदनशील प्रश्नलाई दर्शकसमक्ष राखेको अनुभूति हुन्छ।

बालविवाह र धेरै सन्तानको पुरानो मानसिकता

हाम्रो पुरानो पुस्तामा अझै पनि एउटा भनाइ सुनिन्छ—‘सन्तानले डाँडाकाँडा ढाकून्।’

यो सोच आफ्नो समय र सामाजिक संरचनाको परिणाम थियो। ठूलो परिवारलाई सामाजिक र आर्थिक सुरक्षाको आधार मानिन्थ्यो। धेरै सन्तान हुनु प्रतिष्ठाको विषय पनि बन्ने गर्थ्यो।

विशेषगरी छोरालाई परिवारको वंश, सम्पत्ति, वृद्धावस्थाको सहारा र मृत्युपछि दागबत्ती दिने व्यक्तिका रूपमा हेर्ने सोचले छोरा चाहने मानसिकतालाई बलियो बनायो।

तर आजको पुस्ताको आवश्यकता, जीवनशैली र सपना परिवर्तन भएका छन्।

अब सन्तानको संख्या होइन, सन्तानलाई दिइने शिक्षा, अवसर, संस्कार, आत्मनिर्भरता र खुसी महत्वपूर्ण हुन थालेको छ।

यही पुस्तान्तरणलाई चलचित्रले निकै सान्दर्भिक ढंगले छोएको देखिन्छ।

जेन्जी पुस्ता र बदलिँदो सपना

आजको नयाँ पुस्ता अर्थात् Gen Z ले विवाह, बालबच्चा र परम्परागत पारिवारिक भूमिकाभन्दा आफ्नो करियर, सपना, लक्ष्य, पहिचान र आत्मनिर्भरतालाई बढी प्राथमिकता दिन थालेको छ।

यसलाई पुरानो पुस्ताले कहिलेकाहीँ ‘संस्कार हराएको’ वा ‘परम्परा नमान्ने’ पुस्ताका रूपमा बुझ्न सक्छ। तर वास्तवमा यो पुस्ताको प्राथमिकता र जीवनप्रतिको दृष्टिकोण परिवर्तन भएको हो।

उनीहरू प्रश्न गर्न चाहन्छन्।

उनीहरू आफ्नो निर्णय आफैँ गर्न चाहन्छन्।

उनीहरू आफूले चाहेको जीवन निर्माण गर्न चाहन्छन्।

विवाह उनीहरूको जीवनको अन्तिम लक्ष्य होइन। परिवार महत्वपूर्ण छ, तर आफ्नो सपना पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ।

‘गौँथली’ले पुरानो पुस्ताको सोच र नयाँ पुस्ताको सोचबीच देखिएको यही द्वन्द्वलाई सामाजिक ऐनाका रूपमा प्रस्तुत गरेको देखिन्छ।

सम्पत्तिभन्दा छोरीको क्षमता ठूलो हो

हाम्रो समाजमा अझै पनि छोरीको विवाहलाई उसको ‘भविष्य सुरक्षित गर्ने’ माध्यमका रूपमा बुझ्ने प्रवृत्ति छ।

धनी परिवारमा विवाह भयो भने छोरीको जीवन राम्रो हुन्छ भन्ने सोच प्रबल छ। तर छोरीलाई आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर बनाउने सोच त्यति बलियो छैन।

यो दृष्टिकोण परिवर्तन हुनु आवश्यक छ।

छोरीलाई राम्रो भविष्य दिने सबैभन्दा ठूलो माध्यम राम्रो शिक्षा, सीप, आत्मविश्वास, अवसर र निर्णय क्षमता हो।

ज्वाइँको सम्पत्ति छोरीको सम्पत्ति होइन।
ज्वाइँको जागिर छोरीको क्षमता होइन।
तर छोरीको शिक्षा, सीप र आत्मनिर्भरता भने उसको आफ्नै शक्ति हो।

‘गौँथली’को सामाजिक सन्देशलाई यही कोणबाट हेर्दा चलचित्र अझ अर्थपूर्ण देखिन्छ।

नारीको सुषुप्त इच्छाशक्ति

प्रकृतिको दृष्टिले हेर्दा छोरा र छोरी दुवैमा सपना देख्ने, संघर्ष गर्ने र सफल हुने समान क्षमता हुन्छ। कतिपय अवस्थामा सामाजिक अवरोधका कारण महिलाभित्रको क्षमता र इच्छाशक्ति बाहिर आउन पाउँदैन।

तर सही समयमा एक जना साथी, परिवारको सदस्य, जीवनसाथी वा गुरुको प्रेरणा प्राप्त भयो भने त्यो सुषुप्त शक्ति जागृत हुन सक्छ।

त्यसपछि एउटी महिला कठिनभन्दा कठिन परिस्थितिमा पनि आफ्नो लक्ष्यलाई समातेर अघि बढ्न सक्छिन्।

यसका लागि धेरै ठूलो कुरा आवश्यक नहुन सक्छ।

एक चिम्टी माया,
एक चिम्टी साहस,
र एक चिम्टी प्रेरणा।

यति मात्रले पनि कहिलेकाहीँ मानिसको जीवन परिवर्तन गर्न सक्छ।

महिला स्वभावतः प्रेम र सम्बन्धलाई गहिरो रूपमा अनुभूति गर्ने भएकाले उसको जीवनमा भावनात्मक समर्थनको भूमिका अझ महत्वपूर्ण हुन सक्छ। तर त्यो प्रेम उसलाई कमजोर बनाउन होइन, सबल र आत्मनिर्भर बनाउन प्रयोग हुनुपर्छ।

यही सन्देश ‘गौँथली’को कथाभित्र अत्यन्त सुन्दर ढंगले अन्तर्निहित रहेको अनुभूति हुन्छ।

माया जीवन परिवर्तन गर्ने शक्ति हो

चलचित्रको भावनात्मक पक्षले अर्को महत्वपूर्ण कुरा पनि सिकाउँछ—माया केवल प्रेमी–प्रेमिकाबीचको सम्बन्ध होइन।

माया परिवारको हुन सक्छ।
माया साथीको हुन सक्छ।
माया शिक्षकको हुन सक्छ।
माया जीवनसाथीको हुन सक्छ।
र सबैभन्दा महत्वपूर्ण—माया आफैँप्रतिको विश्वास पनि हुन सक्छ।

कसैलाई उसको कमजोरीका कारण हेप्नुको सट्टा उसको सम्भावना देख्ने मानिस भेटियो भने जीवनको दिशा बदलिन सक्छ।

त्यसैले समाजले मानिसको कमजोरी खोज्नेभन्दा उसको सम्भावना खोज्न सिक्नुपर्छ।

भाग्यवाद होइन, कर्म र इच्छाशक्ति

नेपाली समाजमा अझै पनि भाग्यवादी सोचको प्रभाव छ।

‘भाग्यमा जे लेखेको छ त्यही हुन्छ’, ‘भगवानले चाहनुभयो भने हुन्छ’, ‘मेरो भाग्य नै यस्तो रहेछ’ भन्ने मानसिकताले मानिसलाई आफ्नो क्षमतामाथि विश्वास गर्नबाट रोक्न सक्छ।

भगवानप्रतिको आस्था व्यक्तिगत विषय हो। तर आस्था र भाग्यवाद एउटै कुरा होइन।

जीवन परिवर्तनका लागि आस्थासँगै कर्म, शिक्षा, सीप, अनुशासन, संघर्ष र इच्छाशक्ति आवश्यक हुन्छ।

‘गौँथली’ले दर्शकलाई भाग्यको प्रतीक्षामा बस्नुभन्दा आफ्नो भविष्य निर्माण गर्नतर्फ प्रेरित गर्ने सन्देश दिएको अनुभूति हुन्छ।

अभिभावक र शिक्षकका लागि महत्वपूर्ण सन्देश

चलचित्रले सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न अभिभावक र शिक्षकतर्फ पनि तेर्स्याएको छ।

हामीले आफ्ना सन्तानलाई कस्तो भविष्य दिन चाहन्छौँ?

हामी उनीहरूलाई आफ्नो अधुरो सपना पूरा गर्ने माध्यम बनाउने हो कि उनीहरूका आफ्नै सपना बुझ्ने हो?

छोराछोरीले आफूले चाहेको क्षेत्रमा अघि बढ्न पाउने वातावरण हामीले बनाएका छौँ कि छैनौँ?

अभिभावकको भूमिका सन्तानलाई नियन्त्रण गर्ने होइन, सही बाटो देखाउने र उनीहरूको सम्भावनालाई फुल्न दिने हो।

त्यस्तै शिक्षक केवल पाठ्यपुस्तक पढाउने व्यक्ति होइनन्। शिक्षक एउटा पथप्रदर्शक पनि हुन्। एउटा शिक्षकको एउटा वाक्य, एउटा प्रोत्साहन र एउटा विश्वासले विद्यार्थीको सम्पूर्ण जीवन बदल्न सक्छ।

त्यसैले अभिभावक र शिक्षकले समयमै आफ्ना सन्तान र विद्यार्थीको सपना, रुचि, क्षमता र लक्ष्य पहिचान गर्न आवश्यक छ।

तीन घण्टासम्म दर्शकलाई बाँधिराख्ने भावनात्मक यात्रा

चलचित्रको अर्को उल्लेखनीय पक्ष यसको भावनात्मक प्रभाव हो।

करिब तीन घण्टासम्म दर्शकलाई कथासँग जोडेर राख्नु आफैँमा चुनौतीपूर्ण कुरा हो। तर ‘गौँथली’ले कथा अघि बढाउँदै जाँदा दर्शकलाई पात्रसँग भावनात्मक रूपमा जोड्न सफल भएको अनुभूति हुन्छ।

चलचित्र सकिएर हलबाट बाहिर निस्कँदा पनि कथाका पात्र, उनीहरूको पीडा, संघर्ष र भावनात्मक क्षणहरू मनमा घुमिरहन्छन्।

कतिपय दृश्यमा आँखामा आँसु आउँछ।

कतिपय दृश्यमा आफ्नै समाज सम्झिन्छौँ।

कतिपय दृश्यमा आफ्नै परिवार सम्झिन्छौँ।

र कतिपय दृश्यले आफैँलाई प्रश्न गर्न बाध्य बनाउँछन्।

यही नै एउटा सफल सामाजिक चलचित्रको शक्ति हो।

समग्र मूल्यांकन

समग्रमा हेर्दा ‘गौँथली’ केवल एउटा चलचित्र होइन, नेपाली समाजको पारिवारिक र सामाजिक संरचनालाई हेर्ने एउटा भावनात्मक ऐना हो।

यसले अपाङ्गता, प्रेम, परिवार, नारी चेतना, बालविवाह, छोराको चाहना, परम्परागत सोच, पुस्तान्तरण, Gen Z को बदलिँदो जीवनदृष्टि, शिक्षा, आत्मनिर्भरता र मानव इच्छाशक्तिलाई एउटै कथात्मक यात्रामा जोड्ने प्रयास गरेको देखिन्छ।

चलचित्रले एउटा महत्वपूर्ण कुरा स्थापित गर्न खोजेको छ—

छोरा होस् वा छोरी, अवसर पाएपछि दुवै महान बन्न सक्छन्।

शारीरिक कमजोरीले मानिसको सम्भावना समाप्त गर्दैन।

गरिबीले सपना समाप्त गर्दैन।

समाजको रूढीवादी सोचले पनि अन्ततः इच्छाशक्ति भएको मानिसलाई रोक्न सक्दैन।

आवश्यक छ—सही शिक्षा, सही अवसर, सही मार्गदर्शन, प्रेम, साहस र निरन्तर कर्म।

अन्तिम सन्देश

सन्तानको दीर्घकालीन खुसीका लागि अभिभावकले उनीहरूको सपना बुझौँ।

शिक्षकले उनीहरूको क्षमता पहिचान गरौँ।

समाजले छोरी र छोराबीचको भेदभाव हटाऔँ।

विवाहलाई जीवनको अन्तिम लक्ष्य होइन, जीवनका धेरै सम्भावनामध्ये एउटा विकल्पका रूपमा हेरौँ।

छोरीको भविष्य ज्वाइँको सम्पत्तिमा होइन, छोरीको आफ्नै शिक्षा, सीप, क्षमता र आत्मनिर्भरतामा खोजौँ।

भाग्यको प्रतीक्षा नगरौँ।

कर्म गरौँ।

सपना देखौँ।

संघर्ष गरौँ।

र आफ्ना सन्तानको सपना उनीहरूकै आँखाबाट हेर्न सिकौँ।

मेरो दृष्टिमा, ‘गौँथली’ एकपटक हेर्नुपर्ने नेपाली पारिवारिक तथा सामाजिक चलचित्र हो। यसले मनोरञ्जनसँगै दर्शकलाई सोच्न बाध्य बनाउँछ, भावुक बनाउँछ र अन्ततः समाजप्रतिको हाम्रो दृष्टिकोण पुनर्विचार गर्न प्रेरित गर्छ।

नेपाली चलचित्रलाई माया गरौँ। नेपाली कथा, नेपाली सिर्जना र नेपाली कलाकारलाई प्रोत्साहन गरौँ। साथै, परम्पराको सम्मान गर्दै समयअनुकूल आधुनिक सोच, वैज्ञानिक चेतना, समानता र मानवीय मूल्यमा आधारित नेपाली समाज निर्माणतर्फ अघि बढौँ।

‘गौँथली’ले छोड्ने सबैभन्दा सुन्दर सन्देश यही हो—मानिसको भविष्य भाग्यले होइन, अवसर, इच्छाशक्ति, प्रेम, मार्गदर्शन र कर्मले निर्माण गर्छ।