खुला किताब परीक्षा-Drona Parajuli
धेरै वर्षदेखि हामीले कलम र कागजबाट परीक्षा दिने परम्परागत तरिका प्रयोग गर्दै आएका छौँ। यसमा विद्यार्थीलाई प्रश्नपत्र दिइन्छ र प्रश्नको उत्तर लेखेर वा समस्या समाधान गरेर परीक्षा दिनुपर्छ।
परीक्षालाई आधुनिक बनाउन र विद्यार्थीको आलोचनात्मक सोच, विश्लेषण गर्ने क्षमता तथा ज्ञान बढाउन अहिले विद्यालय तथा कलेजहरूमा खुला किताब परीक्षा (Open Book Exam) सञ्चालन गर्न थालिएको छ।
खुला किताब परीक्षा भनेको के हो?
खुला किताब परीक्षा भनेको यस्तो परीक्षा हो, जसमा विद्यार्थीले प्रश्नको उत्तर लेख्ने क्रममा पाठ्यपुस्तक, कक्षाका नोट, अध्ययन सामग्री वा परीक्षामा प्रयोग गर्न अनुमति दिइएका अन्य सामग्रीहरू हेर्न सक्छन्।
यस प्रकारको परीक्षामा केवल कण्ठ गरेको कुरा लेख्नुपर्ने हुँदैन। विद्यार्थीलाई कुनै विषयलाई:
- विश्लेषण गर्न,
- दुई वा धेरै विषयको तुलना गर्न,
- विभिन्न कुरालाई जोडेर निष्कर्ष निकाल्न,
- मूल्याङ्कन गर्न,
- सिकेको ज्ञानलाई नयाँ परिस्थितिमा प्रयोग गर्न
सक्ने क्षमता जाँचिन्छ।
अर्थात्, परीक्षाले विद्यार्थीले विषयको मुख्य कुरा बुझेको छ कि छैन र त्यसलाई व्यवहारमा कसरी प्रयोग गर्न सक्छ भन्ने कुरा जाँच गर्छ।
यसमा विद्यार्थीले केवल तथ्यहरू सम्झेर लेख्नुको सट्टा विषयवस्तुलाई राम्रोसँग बुझ्नुपर्छ र आवश्यक पर्दा त्यसलाई प्रयोग वा विश्लेषण गर्न सक्नुपर्छ।
खुला किताब परीक्षाले विद्यार्थीलाई पाठ्यक्रमको सामग्री फेरि पढ्ने, बुझ्ने र सिक्ने अर्को अवसर पनि प्रदान गर्छ।
खुला किताब परीक्षाको तयारी कसरी गर्ने?
उत्तर खोज्न पाठ्यपुस्तक पढ्दा विद्यार्थीले विषयका बारेमा अझ धेरै ज्ञान प्राप्त गर्न सक्छन्। यसले भविष्यका परीक्षा तथा व्यावसायिक जीवनका लागि पनि राम्रो तयारी गर्न सहयोग गर्छ।
खुला किताब परीक्षाको तयारी गर्दा:
- परीक्षाका नियम र निर्देशन राम्रोसँग पढ्ने,
- परीक्षाको ढाँचा बुझ्ने,
- आफैँलाई प्रश्न सोधेर अभ्यास गर्ने,
- कक्षामा पढाइएका सामग्री राम्रोसँग अध्ययन गर्ने,
- समयको उचित योजना बनाउने,
- शान्त र कम बाधा आउने ठाउँमा परीक्षा दिने
जस्ता कुरामा ध्यान दिनुपर्छ।
खुला किताब परीक्षामा राम्रो अंक प्राप्त गर्न निम्न कुराहरू विशेष रूपमा ध्यान दिनुपर्छ।
१. राम्रोसँग पढ्नुहोस् : तयारी नै मुख्य कुरा हो
खुला किताब परीक्षा हो भन्दैमा पहिल्यै तयारी गर्नुपर्दैन भन्ने होइन। वास्तवमा यस्तो परीक्षाका लागि अझ राम्रो तयारी गर्नुपर्ने हुन सक्छ।
पाठ्यक्रमका सबै सामग्रीलाई राम्रोसँग दोहोर्याएर पढ्नुपर्छ।
यस परीक्षामा प्रश्नहरू सामान्य वा सीधा नहुन सक्छन्। तपाईंलाई कुनै विषयको:
- विश्लेषण गर्ने,
- तुलना गर्ने,
- विभिन्न विचारलाई जोडेर निष्कर्ष निकाल्ने
क्षमता जाँच्ने प्रश्न आउन सक्छ।
त्यसैले त्यसैअनुसार तयारी गर्नुपर्छ।
२. आफ्नो अध्ययन सामग्री तयार गर्नुहोस्
आफ्ना नोटहरू व्यवस्थित गर्नुहोस्। आवश्यक पुस्तक तथा सामग्री जम्मा गर्नुहोस्। महत्वपूर्ण विषयहरू कहाँ छन् भनेर सजिलै भेट्टाउन सकिने गरी सूची वा अनुक्रमणिका (Index) तयार गर्नुहोस्।
यसले परीक्षाको समयमा आवश्यक सामग्री छिटो खोज्न सहयोग गर्छ र राम्रो अंक प्राप्त गर्न पनि उपयोगी हुन्छ।
३. समय व्यवस्थापन गर्नुहोस्
मुख्य परीक्षाको समयमा समयलाई राम्रोसँग व्यवस्थापन गर्नुपर्छ।
नोट तथा पुस्तक पढ्नमै धेरै समय खर्च गर्नु हुँदैन।
पहिले प्रश्नलाई राम्रोसँग पढ्नुहोस्। त्यसपछि प्रश्नसँग सम्बन्धित सामग्रीलाई छिटो हेर्नुहोस् र उत्तर लेख्न सुरु गर्नुहोस्।
धेरै विद्यालय तथा कलेजहरूले खुला किताब परीक्षा सञ्चालन गर्न थालेका छन्। यस्तो परीक्षा दिँदा दिइएको प्रश्नको सबैभन्दा उपयुक्त उत्तर के हुन सक्छ भनेर विश्लेषण गर्ने क्षमता प्रयोग गर्नुपर्छ।
समग्रमा, खुला किताब परीक्षाले विद्यार्थीको विभिन्न प्रकारका सीप विकास गर्न सहयोग गर्न सक्छ।
खुला किताब परीक्षाका फाइदाहरू
परम्परागत रूपमा किताब बन्द गरेर दिइने परीक्षाको तुलनामा खुला किताब परीक्षाका विभिन्न फाइदाहरू छन्।
१. तनाव कम हुन्छ
खुला किताब परीक्षामा विद्यार्थीले धेरै ठूलो मात्रामा जानकारी कण्ठ गर्नुपर्ने दबाब कम हुन्छ।
यसले केवल कुरा कण्ठ गर्नुभन्दा समस्या समाधानमा ध्यान दिन सहयोग गर्छ।
२. विषय बुझ्न बढी ध्यान दिन सकिन्छ
खुला किताब परीक्षामा विद्यार्थीले तथ्यहरू मात्र कण्ठ गर्नुभन्दा विषयका अवधारणा र सिद्धान्त बुझ्न बढी ध्यान दिन सक्छन्।
यसले कुनै विषयमा आवश्यक जानकारी खोज्ने क्षमता बढाउँछ र सिकेका अवधारणाहरू लामो समयसम्म सम्झन सहयोग गर्छ।
३. उच्च तहको सोच्ने क्षमता विकास हुन्छ
खुला किताब परीक्षाबाट विद्यार्थीको उच्च तहको सोच्ने क्षमता जाँच्न सकिन्छ।
जस्तै:
- समस्या समाधान गर्ने क्षमता,
- आलोचनात्मक सोच,
- विश्लेषण गर्ने क्षमता,
- निर्णय गर्ने क्षमता।
४. वास्तविक जीवनका लागि राम्रो तयारी हुन्छ
खुला किताब परीक्षा वास्तविक जीवनसँग बढी मिल्दोजुल्दो हुन्छ।
वास्तविक जीवनमा कुनै समस्या आएपछि मानिसले आवश्यक जानकारी र स्रोत खोजेर समाधान निकाल्छ। सबै कुरा कण्ठ गरेर मात्र काम गर्नुपर्ने हुँदैन।
उदाहरणका लागि, विद्यार्थीलाई कुनै समस्या दिइयो भने उसले त्यसको समाधान आफैँ खोज्न र आवश्यक जानकारी अनुसन्धान गर्नुपर्ने हुन्छ।
खुला किताब परीक्षाको मुख्य उद्देश्य
खुला किताब परीक्षाको मुख्य उद्देश्य विद्यार्थीले:
- पाठ्यक्रमको विषय बुझ्न सक्छ कि सक्दैन,
- सिकेको ज्ञानलाई नयाँ र अपरिचित परिस्थितिमा प्रयोग गर्न सक्छ कि सक्दैन,
- आलोचनात्मक रूपमा सोच्न सक्छ कि सक्दैन,
- समस्या समाधान गर्न सक्छ कि सक्दैन,
- उपलब्ध स्रोत र सामग्रीलाई प्रभावकारी रूपमा प्रयोग गर्न सक्छ कि सक्दैन
भन्ने कुरा जाँच गर्नु हो।
परम्परागत परीक्षाबाट खुला किताब परीक्षातर्फ
परम्परागत शिक्षा प्रणालीमा परीक्षा विद्यार्थीको ज्ञान कति सम्झिएको छ र कुनै विषयमा समस्या समाधान गर्न सक्छ कि सक्दैन भन्ने जाँच गर्ने मुख्य माध्यम हो।
तर यस्तो परीक्षा प्रणालीले विद्यार्थीमा अनावश्यक तनाव सिर्जना गर्न सक्छ। यसले कहिलेकाहीँ वास्तविक रूपमा बुझेर सिक्नुभन्दा छिटो कण्ठ गर्ने प्रवृत्ति बढाउन सक्छ।
यसलाई आधुनिक बनाउन विद्यालय तथा विश्वविद्यालयहरूले खुला किताब परीक्षा जस्ता नयाँ परीक्षा विधि प्रयोग गर्न थालेका छन्।
खुला किताब परीक्षा भनेको वास्तवमा के हो?
परम्परागत परीक्षाभन्दा फरक, खुला किताब परीक्षामा विद्यार्थीले परीक्षा प्रश्नको उत्तर लेख्दा:
- कक्षाका नोट,
- पाठ्यपुस्तक,
- अनुमति दिइएका अनलाइन सामग्री,
- अन्य स्वीकृत अध्ययन स्रोत
प्रयोग गर्न सक्छन्।
परम्परागत परीक्षाले मुख्य रूपमा स्मरणशक्ति र सम्झिएको ज्ञान जाँच गर्छ।
तर खुला किताब परीक्षाले मुख्य रूपमा विषयको अवधारणा बुझ्ने र त्यसलाई प्रयोग गर्ने क्षमता जाँच गर्छ।
खुला किताब परीक्षाका थप फाइदाहरू
१. सबै विद्यार्थीको सिक्ने तरिका एउटै हुँदैन
सबै विद्यार्थीले एउटै तरिकाले वा एउटै गतिमा सिक्दैनन्।
खुला किताब परीक्षाले सूत्र तथा अन्य तथ्यहरू कण्ठ गरेर सम्झिराख्नुपर्ने दबाब कम गर्छ। यसले विद्यार्थीलाई विषय बुझ्न र प्रयोग गर्न बढी ध्यान दिन सहयोग गर्छ।
२. आधुनिक शिक्षा प्रणालीसँग मेल खान्छ
आजको समयमा धेरै प्रकारका ज्ञान र जानकारी मोबाइल तथा अन्य डिजिटल उपकरणबाट प्राप्त गर्न सकिन्छ।
त्यसैले खुला किताब परीक्षा अहिलेको सूचना र प्रविधिमा आधारित शिक्षा प्रणालीसँग पनि मिल्छ।
३. पाठ्यक्रमका सबै भाग पढ्ने सम्भावना बढ्छ
विद्यार्थीले पाठ्यक्रमका कठिन वा लामो भाग छोड्ने सम्भावना कम हुन्छ।
उनीहरूले सम्पूर्ण अध्ययन सामग्री पढ्ने र त्यसमा भएका विषय तथा त्यसको प्रयोगबारे परिचित हुने सम्भावना बढ्छ।
४. जीवनोपयोगी सीप विकास हुन्छ
खुला किताब परीक्षाले विद्यार्थीमा धेरै महत्वपूर्ण जीवनोपयोगी सीप विकास गर्न सक्छ।
जस्तै:
- तार्किक रूपमा निर्णय गर्ने,
- आलोचनात्मक रूपमा सोच्ने,
- समस्या समाधान गर्ने,
- आवश्यक जानकारी खोज्ने,
- उपलब्ध स्रोतको सही प्रयोग गर्ने।
यी सबै उच्च तहका सोचाइसँग सम्बन्धित सीप हुन् र जीवनका अन्य क्षेत्रमा पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ।
खुला किताब परीक्षा सञ्चालन गर्ने तरिका
धेरै मानिसले खुला किताब परीक्षा भनेपछि प्रश्नहरू सजिला हुन्छन् भन्ने सोच्न सक्छन्। तर खुला किताब परीक्षा चुनौतीपूर्ण पनि हुन सक्छ।
यसलाई ज्ञान जाँच गर्ने प्रभावकारी परीक्षा बनाउन निम्न तरिका प्रयोग गर्न सकिन्छ।
१. सीधा उत्तर नहुने प्रश्न राख्ने
विद्यार्थीले पुस्तकबाट जस्ताको तस्तै उत्तर सार्न नसक्ने प्रश्न राख्नुपर्छ।
प्रश्नले विषयका विभिन्न भाग राम्रोसँग बुझेको छ कि छैन भन्ने जाँच गर्नुपर्छ।
यसबाट विद्यार्थीको पढ्ने, बुझ्ने र प्रयोग गर्ने क्षमता जाँच गर्न सकिन्छ।
२. परिस्थितिमा आधारित प्रश्न राख्ने
विभिन्न वास्तविक वा काल्पनिक अवस्थाका उदाहरण अर्थात् Case Study राख्न सकिन्छ।
त्यसपछि त्यस्तो अवस्थामा विद्यार्थीले के निर्णय गर्छ र समस्या कसरी समाधान गर्छ भन्ने जाँच गर्न सकिन्छ।
यसबाट विद्यार्थीको निर्णय गर्ने क्षमता र व्यवहारिक सोच जाँच गर्न सकिन्छ।
३. बहुविकल्पीय प्रश्न प्रयोग गर्ने
बहुविकल्पीय प्रश्नहरू पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ।
यसबाट विद्यार्थीको रुचि, सोच्ने तरिका तथा विभिन्न विषयप्रतिको धारणा बुझ्न सहयोग मिल्न सक्छ।
यसले शिक्षकलाई कक्षामा रहेका विद्यार्थीहरूको विभिन्न आवश्यकता र रुचि बुझ्न पनि सहयोग गर्छ।
निष्कर्ष
खुला किताब परीक्षा भनेको किताब खोलेर सजिलै उत्तर सार्ने परीक्षा होइन।
यसको मुख्य उद्देश्य विद्यार्थीले केवल कण्ठ गरेको छ कि विषयलाई वास्तवमै बुझेको छ भन्ने जाँच गर्नु हो।
यस प्रकारको परीक्षामा विद्यार्थीले उपलब्ध पुस्तक, नोट वा अन्य स्वीकृत स्रोतको प्रयोग गर्दै सोच्ने, विश्लेषण गर्ने, तुलना गर्ने, अनुसन्धान गर्ने, निर्णय गर्ने र समस्या समाधान गर्ने क्षमता देखाउनुपर्छ।
यसले विद्यार्थीलाई परीक्षाका लागि मात्र होइन, वास्तविक जीवन, उच्च शिक्षा र भविष्यको व्यावसायिक जीवनका लागि आवश्यक सीप विकास गर्न पनि सहयोग गर्न सक्छ।
खुला किताब परीक्षाको सफलताका लागि सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा भनेको पहिल्यै राम्रो तयारी गर्नु, अध्ययन सामग्री व्यवस्थित राख्नु, प्रश्नलाई राम्रोसँग बुझ्नु र समयको सही व्यवस्थापन गर्नु हो।
