अयातुल्लाह अली खामेनी (Ayatollah Ali Khamenei) इरानका सर्वोच्च नेता (Supreme Leader) थिए, जसले १९८९ देखि २०२६ सम्म इरानको नेतृत्व गरे। उनी रुहोल्लाह खोमेनी (Ayatollah Ruhollah Khomeini) पछि इरानको दोस्रो सर्वोच्च नेता थिए।
जीवनी (Biography)
- जन्म: १९ अप्रिल १९३९ मा मशहद (Mashhad), इरानमा एक धार्मिक परिवारमा भएको थियो।
- उनी शिया मुस्लिम क्लेरिक (Shia cleric) थिए र युवावस्थामै राजनीतिक सक्रियता देखाए।
- १९७९ को इस्लामिक क्रान्तिमा खोमेनीसँग मिलेर काम गरे, जेल परे र निर्वासनमा पनि प्रभावशाली रहे।
- १९८१–१९८९ सम्म इरानको राष्ट्रपति थिए।
- खोमेनीको मृत्यु (१९८९) पछि एक्सपर्ट्सको काउन्सिलले उनलाई सर्वोच्च नेता बनायो, यद्यपि उनको धार्मिक योग्यता पूर्ण थिएन तर संवैधानिक परिवर्तन गरी उनलाई नियुक्त गरियो।
- उनी ३६ वर्षभन्दा बढी समयसम्म इरानको सबैभन्दा शक्तिशाली व्यक्तित्व रहे।
इरानको कार्यकाल (Leadership Tenure)
खामेनीले इरानलाई कडा इस्लामिक गणतन्त्र बनाए। उनले:
- Islamic Revolutionary Guard Corps (IRGC) लाई मजबुत बनाए, जसले आन्तरिक नियन्त्रण र क्षेत्रीय प्रभाव बढायो।
- इरानको न्यूक्लियर कार्यक्रम लाई राष्ट्रिय सुरक्षा र प्रतिरोधको मुख्य हिस्सा बनाए (civilian use को दाबी गर्दै, तर पश्चिमले हतियार विकासको शंका गरेको)।
- आर्थिक नीतिमा privatization लाई समर्थन गरे, तेल र ग्यासबाट इरानलाई “energy superpower” बनाउने प्रयास गरे।
- विरोधीहरूलाई दबाए, प्रेस स्वतन्त्रता सीमित गरे, चुनावमा उम्मेदवारहरूलाई अयोग्य ठहराए।
महत्वपूर्ण विकास निर्माणका कार्यहरू (Key Developments and Projects)
- IRGC लाई आर्थिक र सैन्य दिग्गज बनाए, जसले इरानको अर्थतन्त्रमा ठूलो हिस्सा ओगट्यो।
- क्षेत्रीय प्रभाव बढाउन “Axis of Resistance” (Hezbollah, Hamas, Houthis, Syrian regime आदि) लाई समर्थन गरे।
- न्यूक्लियर सुविधाहरू (जस्तै Fordow, Natanz) विकास गरे, जसले इरानलाई क्षेत्रीय शक्ति बनायो।
- तेल/ग्यास क्षेत्रमा लगानी बढाएर इरानलाई ऊर्जा निर्यातकर्ता बनाए।
- तर आर्थिक प्रतिबन्धहरूले विकास सीमित भयो, र धेरै पूर्वाधार परियोजनाहरू प्रभावित भए।
इजरायल र अमेरिकासँग सम्बन्ध किन र कसरी टकराव आयो? खास नमिलेको कुरा के थियो?
- १९७९ क्रान्ति पछि इरानले अमेरिका र इजरायललाई “महान शैतान” र “जायोनी शासन” भनेर विरोध गर्यो।
- खास नमिलेका कुराहरू:
- इजरायलको अस्तित्व: इरानले इजरायललाई अवैध ठानेर नष्ट गर्ने धम्की दियो; इजरायलले इरानलाई अस्तित्वको खतरा माने।
- न्यूक्लियर कार्यक्रम: इरानको uranium enrichment (६०% सम्म) ले इजरायल/अमेरिकालाई हतियार विकासको डर दियो।
- प्रॉक्सी युद्धहरू: इरानले Hezbollah (Lebanon), Hamas (Gaza), Houthis (Yemen) लाई समर्थन गरेर इजरायल र अमेरिकी हित विरुद्ध हमला गरायो।
- अमेरिकी प्रभाव: १९७९ को US Embassy hostage crisis, Soleimani को हत्या (२०२०), JCPOA (nuclear deal) बाट अमेरिका बाहिरिएपछि तनाव बढ्यो।
- यो टकराव proxy conflict (१९८५ देखि) बाट सुरु भयो, २०२४–२०२५ मा direct confrontation (Twelve-Day War आदि) मा पुग्यो।
अमेरिका र इजरायलले किन इरान विरुद्ध आक्रमण गरी खामेनीको हत्या गरे?
फेब्रुअरी २८, २०२६ मा संयुक्त अमेरिकी-इजरायली आक्रमण (strikes) मा खामेनी मारिए। कारणहरू:
- इरानको न्यूक्लियर कार्यक्रम “breakout” नजिक पुगेको (weeks मा weapons-grade uranium)।
- Proxy groups (Hezbollah, Hamas) कमजोर भएपछि इरानको vulnerability देखियो।
- इजरायलले preventive strike गरेको, CIA को intelligence बाट leaders को location थाहा पाएर targeted assassination।
- ट्रम्प प्रशासनले इरानलाई “evil” भनेर regime change को प्रयास गरेको।
अबको दुरगामी असर के रहला? विश्व समुदाय कता तिर जाला?
- इरानमा: Power vacuum छ, temporary council ले काम गरिरहेको छ। नयाँ supreme leader छिट्टै चुनिने सम्भावना (days मा)। आन्तरिक अस्थिरता, protest बढ्न सक्छ (केहीले खुसी मनाए, केही mourning)। Regime collapse वा मजबुत retaliation पनि सम्भव।
- क्षेत्रीय: Middle East मा chaos, proxy groups कमजोर, तर Iran retaliation (missile attacks) ले युद्ध फैलिन सक्छ।
- विश्व:
- अमेरिका/इजरायल पक्ष मजबुत, तर escalation को डर (oil prices, global economy प्रभावित)।
- रूस/चीनले इरान समर्थन गर्न सक्छन्।
- विश्व समुदाय divided: पश्चिमले regime change समर्थन गर्न सक्छ, तर Muslim countries र Global South मा anti-US sentiment बढ्न सक्छ।
- Nuclear proliferation को खतरा: इरानले अब openly nuclear weapon बनाउने प्रयास गर्न सक्छ।
यो घटना Middle East को इतिहासमा watershed moment हो, तर पूर्ण regime change हुने वा इरानले मजबुत प्रतिरोध गर्ने भन्ने अझै अनिश्चित छ। स्थिति अत्यन्त volatile छ।
