नेपालको शिक्षा प्रणालीलाई “दास र लास उत्पादन गर्ने कारखाना” भनेर चित्रण गर्नुले हाम्रो समाजमा विद्यमान निराशा, असन्तुष्टि र वास्तविक समस्यालाई प्रतिबिम्बित गर्छ। यो प्रश्न केवल शिक्षा क्षेत्रको मात्र होइन, यो समग्र राष्ट्रिय प्राथमिकता, नीति निर्माण र सामाजिक चेतनाको पनि हो।
सडक दुर्घटनाको वास्तविकता (तथ्यांकबाट)
नेपालमा सडक दुर्घटना अब “आकस्मिक घटना” होइन, यो दैनिक महामारी जस्तो बनेको छ। हालका तथ्यांकहरू हेर्दा:
- दैनिक औसत ७ जना को मृत्यु सडक दुर्घटनामा हुने गरेको छ (केही रिपोर्टमा ६–८ को बीचमा)।
- वार्षिक रूपमा २,००० देखि २,५००+ को ज्यान जाने गरेको छ (आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा मात्र २,०४९ मृत्यु उल्लेख छ)।
- दैनिक ७०–१००+ दुर्घटना हुने गरेको छ, जसमा सयौं घाइते हुन्छन्।
- पछिल्ला वर्षहरूमा यो संख्या बढ्दो क्रममा छ, विशेष गरी मोटरसाइकल (५०%+ दुर्घटना) र खराब सडक पूर्वाधारका कारण।
यी तथ्यांक नेपाल प्रहरी, गृह मन्त्रालय, WHO र विभिन्न रिपोर्टबाट आएका हुन्। यो संख्या प्राकृतिक विपत्तिबाट हुने मृत्युको तुलनामा कयौं गुणा बढी छ, तर हामी यसलाई “सामान्य” ठानिरहेका छौं।
नेपालको पाठ्यक्रममा के छ ? के सिकाइन्छ ?
नेपालको औपचारिक पाठ्यक्रम (विशेष गरी माध्यमिक तहमा) मुख्य रूपमा सैद्धान्तिक ज्ञानमा केन्द्रित छ। विज्ञान, प्रविधि, इन्जिनियरिङ र व्यवहारिक प्रयोगको कमी निकै ठूलो छ।
- यातायात सुरक्षा/सडक सुरक्षा : पाठ्यक्रममा पूर्ण रूपमा समावेश छैन। केही स्कूल (विशेष गरी निजी) मा ट्राफिक नियम, संकेत चिह्न आदि आधारभूत विषय छुट्टै सचेतना कार्यक्रममार्फत आउँछन्, तर यो राष्ट्रिय स्तरमा अनिवार्य र व्यवस्थित छैन।
- व्यवहारिक विज्ञान, इन्जिनियरिङ, नवप्रवर्तन : पाठ्यक्रममा थोरै प्रयोगात्मक कार्य हुन्छ (जस्तै: ल्याबमा सानो प्रयोग), तर वास्तविक जीवन समस्या (जस्तै: सडक डिजाइन, यातायात इन्जिनियरिङ, सुरक्षित सवारी निर्माण) मा आधारित अनुसन्धान/परियोजना कार्य निकै कम छ। विद्यार्थीहरू किताबी ज्ञानमा सीमित रहन्छन्।
- शिक्षा मन्त्रालय र CDC (पाठ्यक्रम विकास केन्द्र) ले समय–समयमा सचेतना कार्यक्रम उल्लेख गरे पनि, यातायात सुरक्षा जस्ता व्यावहारिक विषयलाई मुख्य पाठ्यक्रममा समावेश गर्न ठोस कदम कम छ। केही NGO र ट्राफिक प्रहरीले स्कूलमा जाँचेर सचेतना दिन्छन्, तर यो पर्याप्त छैन।
तपाईंले भने जस्तै: माध्यामिक तहका विद्यार्थीलाई यातायात समस्या, बाटोको अवस्था, सुरक्षा, भविष्यको सुरक्षित यातायात मा अनुसन्धान गरी प्रतिवेदन/परियोजना दिनु अत्यन्त आवश्यक छ। यो कामले विद्यार्थीमा समस्या समाधान गर्ने सीप विकास गर्छ र समाजलाई प्रत्यक्ष फाइदा पुग्छ।
किन यस्तो भइरहेको छ ? र को जिम्मेवार ?
- शिक्षा प्रणाली : रटन्ते र परीक्षा–केन्द्रित छ। नवप्रवर्तन, अनुसन्धान र समस्या–समाधानमा जोड कम छ।
- सरकार/मन्त्रालयहरू : शिक्षा मन्त्रालयले पाठ्यक्रम सुधार गर्न सक्छ, यातायात मन्त्रालयले पूर्वाधार र नियम कार्यान्वयन गर्नुपर्छ। तर अन्तर–मन्त्रालय समन्वय कमजोर छ।
- समाज र हामी : दैनिक “लासको थुप्रो” देख्दा पनि ठूलो आन्दोलन/बिद्रोह हुँदैन। यो सामूहिक बेवास्ता र “यो त भइरहन्छ” भन्ने मनोवृत्तिको परिणाम हो।
- कारणहरू : खराब सडक, तीव्र गति, मादक पदार्थ, सवारी मर्मत कमी, ट्राफिक नियम उल्लंघन आदि।
के गर्न सकिन्छ ? (व्यावहारिक सुझाव)
- पाठ्यक्रम सुधार : माध्यमिक तहमा “सडक सुरक्षा र यातायात इन्जिनियरिङ” जस्ता परियोजना–आधारित विषय अनिवार्य बनाउनु पर्छ। विद्यार्थीले स्थानीय सडकको समस्या अध्ययन गरी प्रतिवेदन तयार पार्ने, सम्भावित समाधान सुझाउने।
- स्कूल–टु–पोलिसी : विद्यार्थीका प्रतिवेदन यातायात मन्त्रालय/स्थानीय सरकारमा पठाउने संयन्त्र बनाउनु पर्छ। यसले युवालाई जिम्मेवार बनाउँछ।
- व्यवहारिक शिक्षा : विज्ञान/प्रविधिमा बढी ल्याब, फिल्ड वर्क, इन्जिनियरिङ प्रोजेक्ट राख्ने।
- समाजबाट दबाब : शिक्षक, अभिभावक, विद्यार्थी संगठनले यो मुद्दा उठाउनु पर्छ। यो “बिद्रोह” शिक्षा क्षेत्रबाटै सुरु हुन सक्छ।
देश कहाँ छ र हामी कहाँ छौं भन्ने प्रश्न सान्दर्भिक छ। हामी विकासको बाटोमा छौं तर मानवीय मूल्य र सुरक्षालाई प्राथमिकता दिइरहेका छैनौं। शिक्षा यदि केवल नोकरी र रटन्ते बनाउने माध्यम मात्र भयो भने, यो “दास र लास” उत्पादन गर्ने जस्तै बन्छ। तर यदि यसलाई समस्या समाधान गर्ने, नवप्रवर्तन गर्ने र जिम्मेवार नागरिक बनाउने माध्यम बनायौं भने परिवर्तन सम्भव छ।
एक पटक होइन, बारम्बार सोचौं र कार्य गर्न थालौं। तपाईं जस्ता आवाजले नै परिवर्तनको सुरुवात हुन्छ।
