चुरोट भनेको सुर्तीको पातलाई कागजमा बेरेर बनाइएको एक प्रकारको धूम्रपान गर्ने वस्तु हो। यसमा मुख्य रूपमा सुर्ती (tobacco leaves जस्तै Virginia र Burley प्रकारका) हुन्छ, जसमा निकोटिन (nicotine) लगायत करिब ६०० प्रकारका additives मिसाइन्छ। जब चुरोट बालिन्छ, यसले ७,००० भन्दा बढी रसायनहरू उत्पादन गर्छ, जसमध्ये कम्तीमा ६९ वटा क्यान्सर उत्पन्न गर्ने (carcinogenic) र धेरै विषाक्त हुन्छन्। यी रसायनहरूमा टार (tar), कार्बन मोनोअक्साइड (carbon monoxide), आर्सेनिक, फर्माल्डिहाइड आदि पर्छन्।
चुरोटले शरीरमा हानी गर्ने मुख्य तरिका यो हो कि यसको धुवाँ फोक्सोमा पुगेर रगतमा मिसिन्छ र शरीरका लगभग सबै अंगहरूलाई प्रभावित गर्छ। निकोटिनले लत बसाउँछ, टारले फोक्सोमा जम्मा भएर श्वासप्रश्वासको समस्या निम्त्याउँछ, कार्बन मोनोअक्साइडले अक्सिजन बोक्ने क्षमतालाई घटाउँछ। यसले रक्तनलीहरू साँघुरो बनाउँछ, रगत जम्ने जोखिम बढाउँछ र अंगहरूमा अक्सिजन पुग्न दिँदैन। दीर्घकालीन रूपमा यसले कोशिकाहरूको DNA लाई हानी पुर्याउँछ, जसले क्यान्सर निम्त्याउँछ।
चुरोटका मुख्य स्वास्थ्य हानीहरूः
- फोक्सोको क्यान्सर (९०% केसहरू चुरोटबाट), COPD (क्रोनिक अब्स्ट्रक्टिभ पल्मोनरी डिजिज), एम्फिसिमा, ब्रोन्काइटिस।
- मुटु रोग (हर्ट अट्याक, स्ट्रोक), उच्च रक्तचाप।
- अन्य क्यान्सरहरूः मुख, घाँटी, पेट, मूत्राशय, प्यानक्रियाज आदि।
- श्वासप्रश्वास समस्या, दम बढ्ने, कमजोर इम्युन सिस्टम।
- गर्भवती महिलामा गर्भपतन, कम तौलको बच्चा, जन्मजात समस्या।
- पुरुषमा इरेक्टाइल डिस्फंक्शन, हड्डी कमजोर हुने आदि। विश्वव्यापी रूपमा चुरोटले हरेक वर्ष ८ मिलियनभन्दा बढी मानिसको मृत्यु गराउँछ। नेपालमा करिब २७,०००–२८,००० मानिसहरू वार्षिक रूपमा चुरोट/सुर्तीजन्य रोगबाट मर्छन्, जुन कुल मृत्युको करिब १५% हो।
चुरोट राज्यले चलाउने कारखाना होइन, तर निजी कम्पनीहरू (जस्तै नेपालमा Surya Nepal) ले उत्पादन गर्छन्। राज्यले यसलाई पूर्ण रूपमा बन्द गर्दैन किनकि यसबाट ठूलो राजस्व (tax revenue) आउँछ। नेपालमा चुरोटबाट वार्षिक excise duty करिब २४–३२ अर्ब रुपैयाँ राजस्व आउँछ, जुन कुल excise को ठूलो हिस्सा हो। विश्वभरि सरकारहरूले स्वास्थ्य जोखिम थाहा हुँदा हुँदै पनि राजस्व र रोजगारी (tobacco farming र industry मा) का कारण यसलाई नियन्त्रण मात्र गर्छन्, पूर्ण बन्द गर्दैनन्। तर यो पैसाको लोभले स्वास्थ्यलाई जोखिममा पार्ने कुरा हो। धेरै देशहरूमा tobacco industry को lobbying ले पनि नीतिलाई प्रभावित गर्छ।
राज्यले चुरोट उत्पादन बन्द गर्नुपर्छ कि पर्दैन भन्नेमा मतभेद छ। स्वास्थ्यको दृष्टिकोणबाट पूर्ण बन्द गर्दा राम्रो हुन्थ्यो, तर व्यावहारिक रूपमा कठिन छ किनकि कालोबजारी बढ्न सक्छ र राजस्व घट्छ। WHO को सुझाव अनुसार कर बढाएर, विज्ञापन बन्द गरेर, smoke-free zones बनाएर उपभोग घटाउन सकिन्छ। नेपालमा Tobacco Product Control Act २०११ ले धेरै नियन्त्रण गरेको छ (९०% pictorial warning, smoke-free public places आदि), तर पूर्ण बन्द छैन।
चुरोटको विकल्पमा स्वास्थ्यलाई हानी नगर्ने “आराम दिने धुवाँ” जस्तो कुरा अहिलेसम्म आविष्कार भएको छैन। निकोटिन लत बसाउने मुख्य तत्व हो, तर धुवाँ (combustion) बाट आउने रसायनहरूले मुख्य हानी गर्छन्। Harm reduction को अवधारणा अनुसार कम हानिकारक विकल्पहरू छन् जस्तैः
- Nicotine Replacement Therapy (NRT): गम, प्याच, लोजेन्जेस – यीले निकोटिन दिन्छन् तर धुवाँ बिना, quitting मा मद्दत गर्छन्।
- E-cigarettes (vapes): कम हानिकारक (९५% कम जोखिम भनिन्छ), तर पूर्ण सुरक्षित होइन, विशेष गरी युवाहरूका लागि।
- Snus, nicotine pouches, heated tobacco products: यी combustion बिना निकोटिन दिन्छन्। डाक्टरहरूको मुख्य काम रोग निवारण र उपचार हो। चुरोट खाएर क्यान्सर भएपछि उपचार गरेर कमाउने भन्ने आरोप गलत हो; डाक्टरहरूले quitting सल्लाह दिन्छन् र prevention मा जोड दिन्छन्। “स्वास्थ्य ठीक गर्ने चुरोट” जस्तो आविष्कार सम्भव छैन किनकि धुवाँ नै हानिकारक हुन्छ। बरु, harm reduction मा अनुसन्धान भइरहेको छ। डाक्टरहरूले पहिले आफै चुरोट छोड्नुपर्छ भन्ने सही हो, तर सबैले छोड्छन् भन्ने होइन।
नेपालमा चुरोट/सुर्तीको वार्षिक व्यापार/उत्पादन मूल्य करिब ६–१० अर्ब जति हुन्छ, तर राजस्व (excise + health tax) २४–३२ अर्ब रुपैयाँ। कुल आर्थिक हानी (healthcare + productivity loss) करिब ३२–४७ अर्ब रुपैयाँ वार्षिक। चुरोटजन्य रोग लाग्नेको संख्या ठ्याक्कै तथ्यांक छैन, तर २७,०००+ मृत्यु र लाखौं प्रभावित। उपचार खर्च अर्बौं रुपैयाँ हुन्छ, जसमा NCDs (non-communicable diseases) को ठूलो हिस्सा सुर्तीबाट।
चुरोट विकल्पमा नयाँ कानुन नबन्नुको कारण tobacco industry को lobbying, राजनीतिक प्रभाव र राजस्वको निर्भरता हो। स्वास्थ्य मन्त्रालयलाई लाज लाग्नुपर्ने हो, तर नीति बनाउनमा धेरै पक्षहरू संलग्न हुन्छन्। नेपालले FCTC अनुसार राम्रा कानुन बनाएको छ, तर enforcement कमजोर छ। कर बढाएर, quitting program बढाएर र awareness गरेर सुधार गर्न सकिन्छ। चुरोट छोड्न चाहनुहुन्छ भने डाक्टरसँग सल्लाह लिनुहोस् वा helpline प्रयोग गर्नुहोस्। स्वास्थ्य पहिलो प्राथमिकता हो!
