पतञ्जलि योगका आठ चरण र स्वास्थ्यमा त्यसका फाइदाहरू
योग केवल शारीरिक व्यायाम मात्र होइन, यो जीवन जिउने एक कला र विज्ञान हो। महर्षि पतञ्जलिले आफ्नो ‘योगसूत्र’ मा योगको आठ-चरणबद्ध मार्गको वर्णन गरेका छन्, जसलाई ‘अष्टाङ्ग योग’ भनिन्छ। यी आठ चरणहरूले मानिसलाई शारीरिक, मानसिक र आध्यात्मिक रूपमा स्वस्थ र सन्तुलित बनाउन मद्दत गर्दछन्।
१. यम (सामाजिक अनुशासन)
यम समाजसँग हाम्रो सम्बन्ध कस्तो हुनुपर्छ भन्ने नैतिक नियम हो। यसले हाम्रो व्यवहारलाई शुद्ध र सकारात्मक बनाउँछ।
- अहिंसा: मन, वचन र कर्मले कसैलाई हानि नपुऱ्याउनु।
- सत्य: सधैँ साँचो बोल्नु र व्यवहार गर्नु।
- अस्तेय: चोरी नगर्नु।
- ब्रह्मचर्य: इन्द्रियहरूलाई नियन्त्रणमा राख्नु।
- अपरिग्रह: आवश्यकताभन्दा बढी सङ्ग्रह नगर्नु।
स्वास्थ्यमा फाइदा: यमको पालनाले मानसिक तनाव, रिस, र चिन्ता कम हुन्छ। यसले सामाजिक सम्बन्धहरू सुमधुर बनाउँछ, जसले गर्दा मानसिक शान्ति प्राप्त हुन्छ र तनावसँग सम्बन्धित रोगहरू (जस्तै: उच्च रक्तचाप, मुटु रोग) को जोखिम घट्छ।
२. नियम (व्यक्तिगत अनुशासन)
नियम आफैंप्रतिको हाम्रो जिम्मेवारी र अनुशासन हो। यसले हाम्रो आन्तरिक शुद्धता र सन्तुष्टिलाई बढाउँछ।
- शौच: शरीर र मनको शुद्धता।
- सन्तोष: जे छ, त्यसमा सन्तुष्ट रहनु।
- तप: अनुशासन र आत्म-नियन्त्रणको अभ्यास।
- स्वाध्याय: आत्म-अध्ययन र ज्ञानको खोजी।
- ईश्वरप्रणिधान: ईश्वर वा कुनै उच्च शक्तिप्रति समर्पण।
स्वास्थ्यमा फाइदा: नियमको पालनाले व्यक्तिगत स्वच्छता, सकारात्मक सोच र आत्म-अनुशासनको विकास हुन्छ। सन्तोषले डिप्रेसन र चिन्ता जस्ता मानसिक समस्याहरूलाई टाढा राख्छ भने तपले इच्छाशक्ति बलियो बनाउँछ।
३. आसन (शारीरिक अभ्यास)
आसन भनेको “स्थिर र सुखपूर्वक बस्ने स्थिति” हो। यसमा विभिन्न शारीरिक मुद्राहरूको अभ्यास गरिन्छ, जसले शरीरलाई लचिलो, बलियो र स्थिर बनाउँछ।
स्वास्थ्यमा फाइदा:
- शारीरिक लचिलोपन र बल: मांसपेशी र जोर्नीहरूलाई बलियो र लचिलो बनाउँछ।
- रक्तसञ्चारमा सुधार: शरीरका सबै अंगहरूमा रक्तसञ्चार राम्रो हुन्छ, जसले गर्दा अंगहरू स्वस्थ रहन्छन्।
- पाचन प्रणालीमा सुधार: पाचन क्रियालाई सक्रिय बनाउँछ र कब्जियत जस्ता समस्याहरू हटाउँछ।
- तनाव कम: शरीरमा जम्मा भएको तनावलाई बाहिर निकाल्छ र मनलाई शान्त बनाउँछ।
४. प्राणायाम (श्वासको नियन्त्रण)
प्राणायाम श्वास-प्रश्वासको नियन्त्रण र विस्तार गर्ने प्रक्रिया हो। यसले शरीरमा प्राण (जीवन ऊर्जा) को प्रवाहलाई सन्तुलित गर्दछ।
स्वास्थ्यमा फाइदा:
- फोक्सोको क्षमतामा वृद्धि: फोक्सोलाई बलियो बनाउँछ र श्वासप्रश्वास प्रणालीलाई सुधार गर्छ।
- मानसिक शान्ति: मस्तिष्कमा अक्सिजनको आपूर्ति बढाउँछ, जसले गर्दा मन शान्त, एकाग्र र तनावमुक्त हुन्छ।
- स्नायु प्रणालीमा सन्तुलन: तनाव र आरामसँग सम्बन्धित स्नायु प्रणालीलाई सन्तुलित गर्छ, जसले उच्च रक्तचाप र चिन्ता नियन्त्रणमा मद्दत गर्छ।
५. प्रत्याहार (इन्द्रियहरूको नियन्त्रण)
प्रत्याहार बाहिरी विषयहरूबाट इन्द्रियहरूलाई हटाएर भित्रतर्फ मोड्ने प्रक्रिया हो। यसले मनलाई बाहिरी संसारको कोलाहलबाट शान्त गराउँछ।
स्वास्थ्यमा फाइदा: यसले मानसिक विचलन कम गर्छ र एकाग्रता बढाउँछ। राम्रो निद्रा लाग्न मद्दत गर्छ र मनलाई अनावश्यक विचारहरूबाट मुक्त गराएर मानसिक आराम प्रदान गर्छ।
६. धारणा (एकाग्रता)
धारणा कुनै एक वस्तु वा विचारमा मनलाई केन्द्रित गर्ने अभ्यास हो। यो ध्यानको पहिलो चरण हो।
स्वास्थ्यमा फाइदा: धारणाको अभ्यासले स्मरणशक्ति र एकाग्रतामा वृद्धि हुन्छ। यसले मस्तिष्कको कार्यक्षमतालाई बढाउँछ र निर्णय लिने क्षमतालाई सुधार गर्छ।
७. ध्यान (मेडिटेसन)
ध्यान धारणाको गहिरो अवस्था हो, जहाँ मनको एकाग्रता बिना कुनै प्रयास निरन्तर रहन्छ। यो विचारशून्य जागरूकताको अवस्था हो।
स्वास्थ्यमा फाइदा:
- गहिरो मानसिक आराम: तनाव, चिन्ता र डिप्रेसनलाई जरैदेखि कम गर्छ।
- भावनात्मक सन्तुलन: भावनाहरूलाई स्थिर र नियन्त्रित गर्न मद्दत गर्छ।
- प्रतिरक्षा प्रणालीमा सुधार: शरीरको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमतालाई बलियो बनाउँछ।
- उच्च रक्तचाप नियन्त्रण: रक्तचापलाई प्राकृतिक रूपमा नियन्त्रण गर्न मद्दत गर्छ।
८. समाधि (आत्मानुभूति)
समाधि योगको अन्तिम र उच्च अवस्था हो, जहाँ व्यक्तिले आफ्नो वास्तविक स्वरूप (आत्मा) को अनुभव गर्छ। यो परम आनन्द र शान्तिको अवस्था हो।
स्वास्थ्यमा फाइदा: यो अवस्थामा पुग्दा व्यक्ति सबै प्रकारका मानसिक र शारीरिक दुःखहरूबाट मुक्त हुन्छ। यसले जीवनमा पूर्ण सन्तुष्टि, आनन्द र उद्देश्यको भावना प्रदान गर्छ, जुन समग्र स्वास्थ्यको उच्चतम स्तर हो।
निष्कर्षमा, पतञ्जलिको अष्टाङ्ग योगले शरीरलाई स्वस्थ, मनलाई शान्त र जीवनलाई सन्तुलित बनाउने एक पूर्ण र वैज्ञानिक मार्ग प्रदान गर्दछ।
यो एक अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण प्रश्न हो। मानिसको शारीरिक, मानसिक र सामाजिक स्वास्थ्यलाई विश्वकै प्रमुख परियोजना वा प्राथमिकता मानिनुको पछाडि गहिरो र बहुआयामिक कारणहरू छन्। यो केवल रोगको उपचार गर्ने विषय मात्र होइन, यो विश्वको स्थिरता, समृद्धि र भविष्यसँग जोडिएको विषय हो।
यसका प्रमुख कारणहरूलाई निम्न बुँदाहरूमा स्पष्ट पार्न सकिन्छ:
१. स्वास्थ्यको अन्तरसम्बन्ध (Interconnectedness of Health)
शारीरिक, मानसिक, र सामाजिक स्वास्थ्य एकअर्काबाट छुट्टै छैनन्, यिनीहरू गहिरो रूपमा जोडिएका छन्।
- शारीरिक स्वास्थ्यको असर: यदि कुनै व्यक्ति शारीरिक रूपमा बिरामी छ भने, उसको मानसिक स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर पर्छ (जस्तै: चिन्ता, डिप्रेसन) र उसको सामाजिक जीवन पनि प्रभावित हुन्छ (जस्तै: काममा जान नसक्नु, साथीभाइसँग भेट्न नसक्नु)।
- मानसिक स्वास्थ्यको असर: मानसिक रूपमा तनाव वा चिन्तामा रहेको व्यक्तिले आफ्नो शारीरिक स्वास्थ्यको ख्याल राख्न सक्दैन र सामाजिक रूपमा एक्लिँदै जान्छ।
- सामाजिक स्वास्थ्यको असर: सामाजिक रूपमा एक्लो, तिरस्कृत वा सम्बन्ध राम्रो नभएको व्यक्तिको मानसिक र शारीरिक स्वास्थ्य दुवै कमजोर हुँदै जान्छ।
त्यसैले, कुनै एक पक्षलाई मात्र ध्यान दिएर समग्र स्वास्थ्य प्राप्त गर्न सकिँदैन। यी तीनवटै पक्षलाई सँगै लैजानु आवश्यक छ।
२. आर्थिक कारण (Economic Reasons)
एउटा देशको आर्थिक विकासको सबैभन्दा ठूलो आधार भनेको त्यस देशका स्वस्थ र उत्पादनशील नागरिक हुन्।
- उत्पादनशील जनशक्ति: स्वस्थ नागरिकहरूले मात्रै देशको आर्थिक विकासमा सक्रिय रूपमा योगदान दिन सक्छन्। बिरामी र अस्वस्थ जनशक्तिले देशमा आर्थिक भार बढाउँछ।
- स्वास्थ्य सेवामाथिको बोझ: जब नागरिकहरू अस्वस्थ हुन्छन्, देशको ठूलो बजेट स्वास्थ्य सेवा र उपचारमा खर्च हुन्छ। यदि रोकथाम र समग्र स्वास्थ्यमा लगानी गर्ने हो भने यो खर्च घटाउन सकिन्छ।
- गरिबीको चक्र: खराब स्वास्थ्यले व्यक्तिलाई गरिबीतर्फ धकेल्छ (उपचार खर्च र काम गर्न नसक्ने अवस्थाले), र गरिबीले फेरि खराब स्वास्थ्यलाई निम्त्याउँछ। यो चक्र तोड्न समग्र स्वास्थ्यमा लगानी गर्नु जरुरी छ।
३. सामाजिक तथा राजनीतिक स्थिरता (Social and Political Stability)
स्वास्थ्य र समाजको स्थिरताबीच प्रत्यक्ष सम्बन्ध छ।
- सामाजिक अशान्तिको कमी: जब नागरिकहरू स्वस्थ र खुसी हुन्छन्, समाजमा अपराध, हिंसा र अशान्ति कम हुन्छ। स्वास्थ्य सेवामा असमानताले पनि सामाजिक असन्तुष्टि बढाउन सक्छ।
- विश्वव्यापी सुरक्षा: कोभिड-१९ महामारी यसको सबैभन्दा ठूलो उदाहरण हो। एउटा स्वास्थ्य संकटले कसरी विश्वव्यापी रूपमा आर्थिक, सामाजिक र राजनीतिक प्रणालीलाई नै तहसनहस पार्न सक्छ भन्ने कुरा यसले देखायो। त्यसैले, कुनै पनि देशको स्वास्थ्य समस्या विश्वकै समस्या बन्न सक्छ।
४. दिगो विकास लक्ष्य (Sustainable Development Goals – SDGs)
संयुक्त राष्ट्र संघले सन् २०३० सम्मका लागि तय गरेका १७ वटा दिगो विकास लक्ष्यहरूमा लक्ष्य नं. ३: राम्रो स्वास्थ्य र कल्याण (Good Health and Well-being) लाई प्रमुख स्थान दिइएको छ।
- अन्य लक्ष्यहरूको आधार: राम्रो स्वास्थ्य बिना अन्य लक्ष्यहरू (जस्तै: गरिबीको अन्त्य, गुणस्तरीय शिक्षा, आर्थिक वृद्धि) हासिल गर्न असम्भव छ। एक स्वस्थ व्यक्तिले मात्र शिक्षा लिन, काम गर्न र आफ्नो जीवनस्तर उकास्न सक्छ।
५. मानव अधिकारको दृष्टिकोण (Human Rights Perspective)
राम्रो शारीरिक र मानसिक स्वास्थ्य पाउनु हरेक व्यक्तिको मौलिक मानव अधिकार हो। विश्वका संस्थाहरू र सरकारहरू यो अधिकार सुनिश्चित गर्न प्रतिबद्ध छन्। स्वास्थ्यमा लगानी गर्नु भनेको मानव अधिकारको रक्षा गर्नु पनि हो।
निष्कर्षमा, मानिसको समग्र स्वास्थ्यमा लगानी गर्नु भनेको रोगको उपचारमा पैसा खर्च गर्नु मात्र होइन। यो एउटा स्थिर समाज, बलियो अर्थतन्त्र, र सुरक्षित विश्व निर्माणको लागि गरिएको सबैभन्दा आधारभूत र महत्त्वपूर्ण लगानी हो। त्यसैले आज यो विश्वकै प्रमुख परियोजना बनेको छ।
