नेपाल आयल निगम लिमिटेड (Nepal Oil Corporation Limited – NOC) नेपाल सरकारको पूर्ण स्वामित्वमा रहेको सरकारी संस्था हो । यो नेपालमा पेट्रोलियम पदार्थहरू (पेट्रोल, डिजेल, मट्टितेल, हवाई इन्धन, एलपी ग्यास आदि) को आयात, भण्डारण, ढुवानी र वितरण गर्ने एकमात्र अधिकृत संस्था हो । नेपालमा पेट्रोल र डिजेलको आयातमा निगमको एकाधिकार (monopoly) छ, अर्थात् निजी क्षेत्र वा अन्य कम्पनीहरूलाई यो कार्य गर्न अनुमति छैन ।

स्थापना र विगतको इतिहास

• स्थापना मिति: वि.सं. २०२७ पुस २६ गते (अंग्रेजी कलेण्डर अनुसार जनवरी १०, १९७०) ।
• कानुनी आधार: तत्कालीन कम्पनी ऐन, २०२१ (१९६४) अन्तर्गत नेपाल सरकारद्वारा स्थापना ।
• उद्देश्य: नेपालमा पेट्रोलियम पदार्थको नियमित आपूर्ति सुनिश्चित गर्न तथा आयातलाई केन्द्रीकृत गर्न ।
• सुरुवाती अवस्था: सुरुमा दुईवटा ड्रममा दुई प्रकारका इन्धन भण्डारण गरेर कारोबार सुरु भएको थियो । नेतृत्वमा स्वर्गीय सुवर्ण विक्रम थापाको महत्वपूर्ण योगदान थियो । क्रमशः भण्डारण क्षमता बढाउँदै विभिन्न विकास क्षेत्रमा ३०,००० किलोलिटरभन्दा बढी सुविधा विकास गरियो ।
• भारतसँग सम्बन्ध: १९७४ मा भारतीय आयल कर्पोरेसन (IOC) सँग समझदारी ज्ञापन पत्र (MoU) भएपछि नियमित आपूर्ति व्यवस्था भयो । नेपालको सम्पूर्ण पेट्रोलियम माग भारतबाटै आयात हुन्छ ।

प्रमुख विकास र परिवर्तनहरू

• भण्डारण तथा वितरण सञ्जाल: हाल ७ वटा प्रादेशिक कार्यालय, ३ वटा शाखा कार्यालय, २ वटा इन्धन डिपो, १० वटा हवाई इन्धन डिपो र कुल ७१,५५८ किलोलिटर भण्डारण क्षमता छ । करिब १,८६३ वटा ट्यांकर ट्रकबाट ढुवानी हुन्छ ।
• मोतिहारी-अमलेखगञ्ज पाइपलाइन: २०१९ मा सञ्चालनमा आएको यो ६९ किलोमिटर लामो सीमापार पाइपलाइन नेपालको पहिलो र दक्षिण एसियाको महत्वपूर्ण परियोजना हो । यसले इन्धन ढुवानीलाई सुरक्षित, छिटो र सस्तो बनाएको छ । यो भारतीय आयल कर्पोरेसन र निगमको संयुक्त परियोजना हो ।
• मूल्य निर्धारण: स्वचालित मूल्य प्रणालीअनुसार हरेक १५ दिनमा अन्तर्राष्ट्रिय बजारको आधारमा मूल्य समायोजन गरिन्छ । कहिले घाटा बेहोर्नुपर्ने, कहिले नाफा हुने अवस्था रहन्छ । सरकारले घाटा शोधभर्ना पनि गर्दै आएको छ ।
• आधुनिकीकरण प्रयास: गुणस्तर नियन्त्रण, प्रदूषण नियन्त्रण विभाग स्थापना, अनलेडेड पेट्रोल आपूर्ति, हरित हाइड्रोजन जस्ता नयाँ प्रविधिमा लगानी (काठमाण्डौ विश्वविद्यालयसँग सहकार्य) ।

वर्तमान स्थिति (डिसेम्बर २०२५ सम्म)

• केन्द्रीय कार्यालय: बबरमहल, काठमाडौं ।
• कार्यकारी निर्देशक: डा. चण्डिका प्रसाद भट्ट (हालसम्मको जानकारीअनुसार) ।
• कर्मचारी संख्या: करिब ८७२ स्थायी कर्मचारी र अन्य करार कर्मचारी ।
• हालको इन्धन मूल्य (निगमको वेबसाइटअनुसार हालको समायोजित मूल्य, क्षेत्रअनुसार फरक पर्न सक्छ):
  • पेट्रोल: रु. १६०.५ देखि १६३ प्रति लिटर
  • डिजेल/मट्टितेल: रु. १३९.५ देखि १४२ प्रति लिटर
  • एलपी ग्यास: रु. १९१० प्रति सिलिन्डर
  • हवाई इन्धन (Jet A-1): रु. १३४ प्रति लिटर
• आधिकारिक वेबसाइट: https://noc.org.np
• चुनौतीहरू: अन्तर्राष्ट्रिय मूल्य उतारचढाव, घाटा व्यवस्थापन, वैकल्पिक ऊर्जातर्फ संक्रमण, भण्डारण विस्तारको आवश्यकता ।

नेपाल आयल निगमले नेपालको ऊर्जा सुरक्षा र दैनिक जीवनमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दै आएको छ । विगत ५५ वर्षमा यो संस्था सानो भण्डारणबाट राष्ट्रिय स्तरको ठूलो सञ्जालमा विकसित भएको छ र भविष्यमा थप आधुनिकीकरण तथा दिगो ऊर्जातर्फ अघि बढ्ने योजना छ ।