नेपालको पर्यटन क्षेत्र देशको अर्थतन्त्रको प्रमुख खम्बा हो, जसले विदेशी मुद्रा आर्जन, रोजगारी सृजना र सांस्कृतिक संरक्षणमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउँदै आएको छ। यो लेखमा नेपालको वर्तमान पर्यटन नीति, पर्यटनको बहुआयामिक संभावना तथा यसको प्रभावकारितामा महिलाको सहभागिता, भूमिका र योगदानको विस्तृत विवरण प्रस्तुत गरिएको छ।
१. नेपालको विद्यमान पर्यटन नीति
नेपालको पर्यटन नीति समयानुसार परिवर्तन हुँदै आएको छ। पुरानो पर्यटन नीति २००९ (२०६५) को थियो, जसलाई हालै प्रतिस्थापन गर्दै पर्यटन नीति २०२५ लागू गरिएको छ। यो नीति संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालयद्वारा २०२५ मा सार्वजनिक गरिएको हो र यसले १७ वर्षपछि पर्यटन क्षेत्रलाई नयाँ दिशा दिने लक्ष्य राखेको छ।
पर्यटन नीति २०२५ का प्रमुख विशेषताहरू:
- दृष्टिकोण: “नेपाल: एक अनुपम पर्यटकीय गन्तव्य” – नेपाललाई आकर्षक, आजीवन अनुभव प्रदान गर्ने, सुरक्षित, विश्वसनीय र दिगो गन्तव्यको रूपमा स्थापित गर्ने।
- उद्देश्यहरू: पर्यटनलाई विविधीकरण गर्ने, साहसिक पर्यटन (पर्वतारोहण, ट्रेकिङ, राफ्टिङ, प्याराग्लाइडिङ आदि), धार्मिक पर्यटन (लुम्बिनी, जनकपुर, मुक्तिनाथ जस्ता सर्किट विकास), वेलनेस पर्यटन, शैक्षिक पर्यटन र फिल्म पर्यटनलाई प्रोत्साहन गर्ने।
- निजी क्षेत्रसँग साझेदारी: सार्वजनिक-निजी साझेदारीलाई जोड दिँदै डिजिटल प्रविधि (अनलाइन पोर्टल, मोबाइल एप, सोसल मीडिया) मार्फत पर्यटकीय गन्तव्यहरूको प्रचार गर्ने।
- दिगो विकास: पर्यावरण संरक्षण, स्थानीय समुदायको लाभ र लैंगिक समानतालाई प्राथमिकता।
- अन्य योजना: “विजिट नेपाल डिकेड २०२५-२०३५” को अवधारणा, जसले नेपाललाई विश्वको प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्य बनाउने लक्ष्य राखेको छ। यसअघि “नेपाल पर्यटन दशक २०२३-२०३२” ले ३.५ मिलियन पर्यटक भित्र्याउने, दैनिक खर्च $१२५ पु-याउने र जीडीपीमा १०% योगदान पुर्याउने लक्ष्य राखेको थियो।
यो नीतिले पर्यटनलाई राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको प्रमुख इन्जिन बनाउने र दिगो तथा समावेशी विकासलाई जोड दिएको छ।
२. नेपालमा पर्यटनको बहुआयामिक संभावना
नेपालको भौगोलिक, सांस्कृतिक र प्राकृतिक विविधताले पर्यटनलाई बहुआयामिक बनाएको छ। पर्यटन नेपालको जीडीपीमा करिब ६.७-८.७% योगदान पुर्याउँछ र लाखौंलाई रोजगारी प्रदान गर्छ। २०२४ मा १.१४७ मिलियन पर्यटक भित्रिएका थिए, जुन कोभिडपूर्वको स्तर नजिक छ।
बहुआयामिक संभावनाहरू:
- साहसिक पर्यटन: हिमाल (एभरेस्ट, अन्नपूर्णा), ट्रेकिङ, पर्वतारोहण, राफ्टिङ, बन्जी जस्ता गतिविधि – विश्वका साहसिक पर्यटकलाई आकर्षित।
- धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्यटन: लुम्बिनी (बुद्धको जन्मस्थल), पशुपतिनाथ, मुक्तिनाथ, जनकपुर जस्ता स्थलहरूले धार्मिक पर्यटक (भारत, चीन आदि) लाई आकर्षित।
- इको तथा ग्रामीण पर्यटन: राष्ट्रिय निकुञ्ज (चितवन, बर्दिया), होमस्टे, अग्रीकल्चर टुरिज्म – स्थानीय जीवनशैली अनुभव।
- वेलनेस तथा योग पर्यटन: आयुर्वेद, योग, ध्यान – स्वास्थ्यप्रति सचेत पर्यटकका लागि।
- शैक्षिक तथा फिल्म पर्यटन: विश्वविद्यालयहरूमा अन्तर्राष्ट्रिय विद्यार्थी आकर्षण र फिल्म सुटिङका लागि स्टुडियो निर्माण।
- आर्थिक तथा सामाजिक प्रभाव: विदेशी मुद्रा, रोजगारी (१ मिलियनभन्दा बढी प्रत्यक्ष रोजगार), गरिबी निवारण, पूर्वाधार विकास र सांस्कृतिक संरक्षण।
यी संभावनाले पर्यटनलाई आर्थिक विकासको बहुआयामिक माध्यम बनाउँछ, तर पूर्वाधार अभाव, मौसमी निर्भरता र जलवायु परिवर्तन जस्ता चुनौतीहरू छन्।
३. पर्यटनको प्रभावकारितामा महिलाको सहभागिता, भूमिका र योगदान
नेपालको पर्यटन क्षेत्रमा महिलाको सहभागिता बढ्दै गए पनि लैंगिक असमानता कायम छ। महिलाहरू पर्यटनमा करिब १०-२०% मात्र प्रत्यक्ष रूपमा संलग्न छन्, मुख्यतः होमस्टे, हस्तकला, खाना सेवा जस्ता क्षेत्रमा। तर, महिलाको भूमिकाले पर्यटनलाई थप दिगो र प्रभावकारी बनाउन सक्छ।
महिलाको वर्तमान सहभागिता र भूमिका:
- होमस्टे तथा ग्रामीण पर्यटन: महिलाहरूले सञ्चालन गरेका होमस्टे (जस्तै कम्युनिटी होमस्टे नेटवर्क) ले स्थानीय संस्कृति संरक्षण, अतिथि सत्कार र आय आर्जनमा योगदान। यसले महिलालाई आर्थिक स्वतन्त्रता दिन्छ।
- उद्यमिता: हस्तकला, खाना सेवा, गाइडिङ र साना व्यवसायमा महिलाको नेतृत्व (जस्तै पनौती, गर्मा जस्ता क्षेत्रमा)।
- सामुदायिक विकास: महिलाहरूले फोहोर व्यवस्थापन, संस्कृति प्रदर्शन र पर्यावरण संरक्षणमा सक्रिय भूमिका।
- नीति स्तरमा: हालैको “जेण्डर-रेस्पन्सिभ तथा दिगो पर्यटन” नीति संवादले महिलालाई सशक्तीकरण गर्न जोड दिएको छ। युएनडीपी र नेपाल टुरिज्म बोर्डको सहकार्यमा महिलालाई वित्तीय पहुँच, सीप विकास र नेतृत्व तालिम प्रदान।
सम्भावित योगदान र प्रभावकारिता:
- आर्थिक सशक्तीकरण: महिलाको सहभागिताले परिवार र समुदायको आय बढाउँछ, गरिबी घटाउँछ र लैंगिक समानता प्रवर्द्धन गर्छ। अध्ययनहरूले देखाएअनुसार महिलामा लगानीले सम्पूर्ण समुदाय लाभान्वित हुन्छ।
- दिगो पर्यटन: महिलाहरूले स्थानीय संस्कृति, पर्यावरण र समावेशी विकासमा संवेदनशील भूमिका खेल्छन्, जसले पर्यटनलाई दीर्घकालीन बनाउँछ।
- सामाजिक परिवर्तन: पितृसत्तात्मक समाजमा महिलाको उद्यमिताले लैंगिक भूमिका तोड्छ, आत्मविश्वास बढाउँछ र हिंसा घटाउँछ।
- चुनौतीहरू र समाधान: वित्तीय पहुँच अभाव, सीप कमी, परिवारिक/सामाजिक बाधा। यसलाई तालिम, नीतिगत सुधार (जस्तै महिलालाई प्राथमिकता) र नेतृत्व अवसरबाट सम्बोधन गर्न सकिन्छ।
महिलाको पूर्ण सहभागिताले पर्यटनलाई थप प्रभावकारी, समावेशी र दिगो बनाउन सक्छ, जसले राष्ट्रिय विकासमा ठूलो योगदान पुर्याउँछ।
निष्कर्ष: नेपालको पर्यटन नीति २०२५ ले नयाँ अवसरहरू खोलेको छ। बहुआयामिक संभावनालाई उपयोग गर्दै महिलालाई मुख्य धारामा ल्याउन सके पर्यटन क्षेत्रले आर्थिक-सामाजिक क्रान्ति ल्याउन सक्छ। यसका लागि सरकार, निजी क्षेत्र र अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारी आवश्यक छ।
