आज पुष २७ गते (जनवरी ११, २०२६) आधुनिक नेपालका राष्ट्रनिर्माता श्री ५ बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाहको जन्मजयन्ती तथा राष्ट्रिय एकता दिवस हो। यो दिवसले हामीलाई राष्ट्रिय एकता, स्वाधीनता र समृद्धिको सन्देश दिन्छ। पृथ्वीनारायण शाहले स-साना राज्यहरूलाई एकीकरण गरेर विशाल नेपालको जग बसालेका थिए, जसले आजको नेपाललाई अस्तित्व दिएको छ।
पृथ्वीनारायण शाहको संक्षिप्त जीवनी
पृथ्वीनारायण शाहको जन्म विक्रम संवत् १७७९ पौष २७ गते (सन् १७२३ जनवरी ११) गोरखा दरबारमा राजा नरभूपाल शाह र रानी कौशल्यावतीका जेठा छोराका रूपमा भएको थियो। उनी २० वर्षको उमेरमा (वि.सं. १७९९ मा) गोरखाका राजा बने।
त्यसबेला नेपाल बाइसे-चौबिसे साना-साना राज्यहरूमा विभाजित थियो। पृथ्वीनारायण शाहले दूरदर्शी सोचका साथ नेपाल एकीकरण अभियान सुरु गरे। उनले नुवाकोट, काठमाडौं उपत्यका (काठमाडौं, पाटन, भक्तपुर), पूर्वमा विजयपुरसम्म र पश्चिममा विभिन्न राज्यहरू एकीकरण गरे। एकीकरण अभियानले नेपालको सीमा पूर्वमा टिस्टा नदी, पश्चिममा सतलज नदीसम्म विस्तार भएको थियो।
उनी वि.सं. १८३१ मा (सन् १७७५ जनवरी ११) देवीघाटमा देहावसान भए। उनको योगदानले नेपाललाई विदेशी आक्रमणबाट जोगाएर स्वतन्त्र राख्यो। उनी आधुनिक नेपालका राष्ट्रनिर्माता तथा राष्ट्रपिता मानिन्छन्।
पृथ्वीनारायण शाहका महत्वपूर्ण हितोपदेशहरू (दिव्योपदेशबाट)
पृथ्वीनारायण शाहले जीवनको अन्तिम समयमा नुवाकोट दरबारमा भारदारहरूलाई दिएको उपदेशलाई दिव्योपदेश भनिन्छ। यो आज पनि अत्यन्त सान्दर्भिक छ। केही महत्वपूर्ण उपदेशहरू:
- “यो देश चार जात र छत्तीस वर्णको साझा फूलबारी हो।”
- अर्थ: नेपाल विविध जातजाति र संस्कृतिको देश हो। सबैलाई समान व्यवहार गरी एकतामा बाँध्नुपर्छ। यो उपदेशले राष्ट्रिय एकताको आधार दिएको छ।
- “नेपाल दुई ढुंगा बीचको तरुल हो।”
- अर्थ: उत्तरमा चीन र दक्षिणमा भारतजस्ता शक्तिशाली छिमेकीबीच नेपाल अवस्थित छ। दुवैसँग मित्रता राख्नुपर्छ, तर कुनैसँग पनि झुक्नु हुँदैन (जाइकटक नगर्नु, झिकिकटक गर्नु)। यो कूटनीतिक सन्तुलनको उत्कृष्ट उदाहरण हो।
- “घुस लिने र दिने दुबै देशका बैरी हुन्।”
- अर्थ: भ्रष्टाचार राष्ट्रको शत्रु हो। सुशासन कायम राख्न घुसखोरीलाई निर्मूल पार्नुपर्छ। आजको सन्दर्भमा पनि यो अत्यन्त प्रासंगिक छ।
- “खेतीयोग्य जमिनमा बस्ती नबसाउनु।”
- अर्थ: कृषियोग्य भूमिको संरक्षण गर्नुपर्छ। यो आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र र खाद्य सुरक्षा सम्बन्धी उपदेश हो।
- “प्रजा मोटा भए दरबार बलियो हुन्छ।”
- अर्थ: जनतालाई समृद्ध बनाउनु नै राज्यको बल हो। जनकल्याणकारी राज्यको सिद्धान्त यो हो।
🇳🇵 १. नेपाल “असली हिन्दुस्तान” हो
“नेपाल चार जात छत्तीस वर्णको फूलबारी हो।”
👉 नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक राष्ट्र भएको स्पष्ट सन्देश।
🛡️ २. नेपाल दुई ढुंगाबीचको तरुल हो
“नेपाल दुई ढुंगाबीचको तरुल जस्तै हो।”
👉 भारत र चीन (तत्कालीन अंग्रेज र तिब्बत–चीन) बीच सन्तुलित कूटनीति अपनाउनुपर्ने चेतावनी।
🌾 ३. कृषि नै राज्यको मूल आधार
“खेती नगर्ने देश बलियो हुँदैन।”
👉 आत्मनिर्भर अर्थतन्त्रका लागि कृषि विकास अपरिहार्य।
💰 ४. विदेशी व्यापारमा सावधानी
“विदेशी व्यापारीलाई देशको जरा काट्न नदिनु।”
👉 आर्थिक उपनिवेश बन्न नदिन राष्ट्रिय हितको संरक्षण।
🏰 ५. किल्ला र सुरक्षामा जोड
“किल्ला बलियो भए राज्य बलियो हुन्छ।”
👉 राष्ट्रिय सुरक्षा र भू–अखण्डतामा जोड।
⚖️ ६. न्याय र सुशासन
“न्याय बिग्रियो भने राज्य बिग्रिन्छ।”
👉 न्यायपूर्ण शासन नै स्थायी राज्यको आधार।
👑 ७. दरबार र कर्मचारीप्रति चेतावनी
“दरबारिया लोभी भए देश डुब्छ।”
👉 भ्रष्टाचार र स्वार्थी प्रशासनप्रति कडा चेतावनी।
📚 ८. स्वदेशी ज्ञान र संस्कृतिको रक्षा
“विदेशी चलनले देश बिगार्छ।”
👉 स्वदेशी परम्परा, भाषा र संस्कृतिको संरक्षण।
🧠 ९. राजा र शासकका गुण
“राजा जनता पाल्ने हो, जनता राजा पाल्ने होइन।”
👉 जनमुखी शासनको अवधारणा।
🔔 १०. राष्ट्रिय एकता
“आपसमा फूट भयो भने विदेशीले राज्य लिन्छ।”
👉 राष्ट्रिय एकताको अनिवार्यता।
- अर्थ: जनतालाई समृद्ध बनाउनु नै राज्यको बल हो। जनकल्याणकारी राज्यको सिद्धान्त यो हो।
यी उपदेशहरूले राज्य सञ्चालन, अर्थनीति, कूटनीति र राष्ट्रिय एकताका बारेमा मार्गदर्शन गर्छन्। दिव्योपदेश नेपालको पहिलो निबन्धात्मक कृति पनि मानिन्छ।
यो दिवसले हामीलाई पृथ्वीनारायण शाहको योगदान सम्झेर राष्ट्रिय एकता कायम राख्न प्रेरणा दिन्छ। सबै नेपालीमा राष्ट्रिय एकता दिवसको हार्दिक मंगलमय शुभकामना!
