स्थापना र इतिहास
नेकपा (एमाले) को औपचारिक स्थापना २०४७ पुस २२ गते (जनवरी १९९१) भएको हो। यो नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी) र नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) बीच एकीकरणबाट बनेको थियो। नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनको जरा भने २००६ वैशाख १० गते (अप्रिल २२, १९४९) भारतको कलकत्तामा स्थापित नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीमा जोडिन्छ, जसका संस्थापकहरू पुष्पलाल श्रेष्ठ, नरबहादुर कर्माचार्य, निरञ्जन गोविन्द वैद्य, नारायणविलास जोशी र मोतीदेवी श्रेष्ठ थिए। १९९० को जनआन्दोलनपछि बहुदलीय व्यवस्थामा एमाले प्रमुख शक्तिका रूपमा उदायो। २०१८ मा माओवादी केन्द्रसँग एकीकरण भई नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (नेकपा) बने पनि २०२१ मा सर्वोच्च अदालतको फैसलाबाट एमाले पुनर्जीवित भयो।
मुख्य उद्देश्यहरू
- सामन्तवाद, दलाल-नोकरशाही पुँजीवाद र साम्राज्यवादबाट नेपाली जनता तथा राष्ट्रलाई मुक्त गर्ने।
- समाजवादउन्मुख विकास, सामाजिक न्याय, समृद्ध नेपाल र सुखी नेपालीको नारा।
- शान्ति प्रक्रिया, संविधान निर्माण र संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको संस्थागतकरणमा योगदान।
राजनीतिक सिद्धान्तहरू
एमालेको मार्गदर्शक सिद्धान्त जनताको बहुदलीय जनवाद (जबज) हो, जसलाई जननेता मदन भण्डारीले प्रतिपादन गरेका थिए। यो मार्क्सवाद-लेनिनवादलाई नेपालको विशिष्टतामा अनुकूलित गर्दै बहुदलीय प्रतिस्पर्धाबाट समाजवादतर्फ जाने सिद्धान्त हो।
हालसम्मका अध्यक्षहरू
- मनमोहन अधिकारी (१९९१–१९९९)
- माधवकुमार नेपाल (१९९९–२००९)
- झलनाथ खनाल (२००९–२०१४)
- केपी शर्मा ओली (२०१४ देखि हालसम्म, ११औँ महाधिवेशन चलिरहेको अवस्थामा)
एमालेबाट प्रधानमन्त्री बनेकाहरू
एमालेबाट निम्न व्यक्ति प्रधानमन्त्री बनेका छन्:
- मनमोहन अधिकारी (१९९४–१९९५, अल्पमतको सरकार)
- माधवकुमार नेपाल (२००९–२०१०)
- झलनाथ खनाल (२०११)
- केपी शर्मा ओली (२०१५–२०१६, २०१८–२०२१ र २०२४–२०२५ सम्म, २०२५ को जनआन्दोलन (Gen Z protests) पछि पदत्याग)
पहिलो देखि ११औँ महाधिवेशनसम्मका अध्यक्षहरू
एमालेका राष्ट्रिय महाधिवेशनहरूमा निर्वाचित अध्यक्षहरू:
- पहिलो महाधिवेशन (२०४८): मनमोहन अधिकारी
- दोस्रो (२०५०): मनमोहन अधिकारी
- तेस्रो (२०५३): मनमोहन अधिकारी
- चौथो (२०५५): माधवकुमार नेपाल
- पाँचौँ (२०५७): माधवकुमार नेपाल
- छैटौँ (२०६०): माधवकुमार नेपाल
- सातौँ (२०६५): माधवकुमार नेपाल
- आठौँ (२०६५, बुटवल): झलनाथ खनाल
- नवौँ (२०७१, काठमाडौँ): केपी शर्मा ओली
- दशौँ (२०७८, चितवन): केपी शर्मा ओली
- ११औँ (२०८२, भक्तपुर, चलिरहेको): केपी शर्मा ओलीको नेतृत्वमा सुरु, नयाँ नेतृत्व चयन प्रक्रियामा
पार्टीको उतारचढावहरू
- उतार: पटक-पटक फुट (२०२१ मा माधव नेपाल पक्ष अलग भई नेकपा (एकीकृत समाजवादी) गठन), २०१८–२०२१ को नेकपा एकता र विघटन, आन्तरिक कलह।
- चढाव: १९९४ मा अल्पमतको सरकार, २०१७ चुनावमा ठूलो विजय, शान्ति प्रक्रिया र संविधान निर्माणमा प्रमुख भूमिका, २०२२ चुनावमा दोस्रो ठूलो दल।
- २०२५ मा Gen Z आन्दोलनपछि ओली सरकार ढलेर पार्टी कमजोर बनेको छ।
देशलाई दिएको योगदान
- १९९० को जनआन्दोलनमा प्रमुख भूमिका।
- माओवादी द्वन्द्वको शान्तिपूर्ण समाधान, गणतन्त्र र संघीयताको संस्थागतकरण।
- सामाजिक सुरक्षा भत्ता वृद्धि, पूर्वाधार विकास (ओली सरकारमा)।
- संविधानसभा चुनावमा बलियो उपस्थिति, लोकतन्त्र सुदृढीकरण।
आरोपहरू
- भ्रष्टाचार, परिवारवाद (नेपोटिज्म), सत्ता दुरुपयोग।
- २०२५ मा सामाजिक सञ्जाल प्रतिबन्ध, प्रदर्शनकारीमाथि दमन, लोकतन्त्रको ह्रास र नयाँ अभिजात वर्ग बनेको आरोप।
- संसद अवरोध, अवसरवाद र सिद्धान्तबाट विचलनको आरोप।
अवको भविष्य कतातिर?
२०२५ डिसेम्बरसम्म एमाले नेपालको दोस्रो ठूलो दल हो तर Gen Z आन्दोलन (सामाजिक सञ्जाल प्रतिबन्ध, भ्रष्टाचारविरुद्ध युवा विद्रोह) पछि ओलीले राजीनामा दिएर संसद विघटन भएको छ। पार्टीमाथि परिवारवाद, दमन र लोकतन्त्र ह्रासको आरोप लागेको छ। ११औँ महाधिवेशन चलिरहेको छ जहाँ नयाँ नेतृत्व चयन हुँदैछ। अन्य कम्युनिस्ट समूहहरू (माओवादी केन्द्र, एकीकृत समाजवादी आदि) एकीकरण गरी नयाँ नेकपा बनाइरहेका छन्, जसले एमालेको प्रभाव कम हुन सक्छ। आगामी चुनावमा एमाले कमजोर बन्न सक्ने अनुमान छ तर यसको संगठन बलियो छ। भविष्य युवा असन्तुष्टि, आन्तरिक एकता र लोकतान्त्रिक अभ्यासमा निर्भर छ। यदि सुधार गरेमा पुन:उठ्न सक्छ, नत्र कमजोर हुने जोखिम छ।
