विश्व पर्यटन दिवसको हार्दिक मंगलमय शुभकामना! यो विशेष दिनमा, हामी सबैलाई पर्यटनको जादुमयी संसारको यात्रामा शुभकामना। यो वर्षको विश्व पर्यटन दिवसको विषय “पर्यटन र दिगो रूपान्तरण” (Tourism and Sustainable Transformation) ले पर्यटनलाई केवल यात्रा मात्र नभई सामाजिक, आर्थिक र पर्यावरणीय परिवर्तनको शक्तिशाली माध्यम बनाउने संकेत गर्दछ। संयुक्त राष्ट्रसंघका महासचिवले यस विषयमा जोड दिँदै भन्नुभएको छ, “पर्यटनले रोजगारी सिर्जना गर्दछ, समावेशी विकासलाई प्रोत्साहन दिन्छ र दिगो भविष्य निर्माणमा योगदान पुर्याउँछ।” यो लेखमा, विश्वव्यापी पर्यटनको वर्तमान अवस्था, यसका आयामहरू, नवप्रवर्तनहरू र नेपालको पर्यटन उद्योगको सम्भावनालाई गहन विश्लेषण गर्दै, आगामी महत्वाकांक्षी योजनाहरूको चर्चा गरिनेछ।

विश्व पर्यटनको वर्तमान चित्र: आंकडा र तथ्यहरू

विश्व पर्यटन उद्योगले कोभिड-१९ महामारीपछिको पुनरुत्थानलाई तीव्र गतिमा अंगाल्दै आएको छ। सन् २०२४ मा अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटक आगमन १.४५ अर्ब पुगेको थियो, जुन २०२३ को तुलनामा ११.५% को वृद्धि हो। सन् २०२५ को पहिलो छ महिनामा यो संख्या ५% ले बढेर पूर्वमहामारी (२०१९) को स्तरभन्दा ४% माथि पुगेको छ। पर्यटकहरू मुख्य रूपमा अवकाश (leisure), व्यवसाय (business), धार्मिक, सांस्कृतिक र साहसिक यात्राको लागि भ्रमण गर्छन्। विश्व पर्यटन संगठन (UN Tourism) का अनुसार, अवकाशयात्रा ५०% भन्दा बढी हिस्सा ओगट्छ, जसमा साहसिक र इको-टुरिजम बढ्दो प्रवृत्ति छ।

पर्यटकहरूको औसत दैनिक खर्च विश्वव्यापी रूपमा $१०० देखि $२०० सम्म हुन्छ, जसले सन् २०२४ मा अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटकहरूबाट $१.९ ट्रिलियन (लगभग २५० खर्ब नेपाली रूपैयाँ) राजस्व उत्पन्न गरेको छ। यो खर्च मुख्य रूपमा आवास, यातायात, खाना र मनोरञ्जनमा हुन्छ। विश्वका महत्वपूर्ण पर्यटकीय स्थलहरूमा पेरिसको एफिल टावर, चीनको ग्रेट वाल, रोमको कोलोसियम, भारतको ताजमहल, अमेरिकाको ग्रान्ड क्यानियन, स्पेनको साग्राडा फामिलिया र दुबईको बुरज खलिफा पर्छन्। यी स्थलहरूले वार्षिक लाखौं पर्यटकहरूलाई आकर्षित गर्दछन्, जसले स्थानीय अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाउँछ।

पर्यटन उद्योगले विश्वमा ३५७ मिलियन रोजगारी सिर्जना गरेको छ, जुन कुल रोजगारीको १०% हो। सन् २०२४ मा यो संख्या पूर्वमहामारी स्तरभन्दा बढी छ, जसमा होटल, यातायात र गाइडिङ जस्ता क्षेत्रहरू मुख्य छन्।

पर्यटनका आयामहरू र विकासका क्षेत्रहरू

पर्यटनका आयामहरू बहुआयामिक छन्: आर्थिक (रोजगारी र राजस्व), सामाजिक (सांस्कृतिक आदानप्रदान), पर्यावरणीय (दिगो संरक्षण) र सांस्कृतिक (विरासत संरक्षण)। यसका मुख्य क्षेत्रहरूमा आवास, यातायात, खाना-पानी, मनोरञ्जन र यात्रा सेवाहरू पर्छन्।

पर्यटनले विकास गर्न सक्ने क्षेत्रहरूमा पूर्वाधार (सडक, विमानस्थल), ग्रामीण विकास (समुदाय-आधारित पर्यटन), दिगो ऊर्जा (इको-लजहरू) र डिजिटल मार्केटिङ (अनलाइन बुकिङ) छन्। यसले माटो क्षयीकरण, प्रदूषण र वन विनाश जस्ता नकारात्मक प्रभावहरू पनि निम्त्याउन सक्छ, तर दिगो अभ्यासहरूले यी कम गर्न सकिन्छ। पर्यटनले स्थानीय समुदायलाई आर्थिक स्वतन्त्रता दिन्छ, जसले सांस्कृतिक संरक्षण र पूर्वाधार विकासलाई प्रोत्साहन दिन्छ।

विश्वव्यापी लगानी, नवप्रवर्तन र सफलताहरू

सन् २०२४ मा पर्यटन क्षेत्रले विश्व जीडीपीमा $१०.९ ट्रिलियन योगदान दिएको छ, जुन कुलको १०% हो। विदेशी लगानीमा हरितफिल्ड परियोजनाहरू बढेका छन्, जसमा दिगो पर्यटनमा जोड दिइएको छ।

नवप्रवर्तनहरूमा AI-आधारित व्यक्तिगत यात्रा सिफारिस, VR/AR ले भर्चुअल टुर, ब्लकचेनबाट सुरक्षित भुक्तानी र IoT बाट स्मार्ट होटलहरू पर्छन्। म्यक्सिकोको ‘डिजिटल टुरिस्ट टियाङ्गुईस’ जस्ता सफलताहरूले प्रविधिले पर्यटनलाई कसरी रूपान्तरण गरेको देखाउँछ। युरोपेली संघको दिगो पर्यटन मोडलहरूले आर्थिक वृद्धि र पर्यावरण संरक्षणलाई सन्तुलित बनाएका छन्।

प्रमुख विकसित देशहरूको पर्यटन विकास

विकसित देशहरूले पर्यटनलाई रणनीतिक क्षेत्र बनाएका छन्। सिंगापुरको मरिना बे संड्स र गार्डेन बाई द बेले वार्षिक २० मिलियन पर्यटक आकर्षित गर्छन्, जसले जीडीपीको ४% योगदान दिन्छ। नर्वेको फ्योर्डहरू र अर्कटिक क्रुजले इको-टुरिजमलाई प्राथमिकता दिएको छ। स्पेनको बालेअरिक टापुहरूले ८० मिलियन पर्यटकलाई स्वागत गर्दछन्, जसले रोजगारीको १३% सिर्जना गरेको छ। अष्ट्रेलियाको ग्रेट ब्यारियर रिफले साहसिक पर्यटनलाई बढावा दिएको छ। चीनको ग्रेट वाल र हाई-स्पीड रेलले १०० मिलियन पर्यटकलाई सेवा दिएको छ। अमेरिकाको न्यूयोर्क र लास भेगासले $१७५.९ बिलियन राजस्व कमाएको छ। क्यानडाको नियाग्रा फल्स र रकिज माउन्टेन्सले प्रकृति-आधारित पर्यटनलाई जोड दिएका छन्। दुबईको बुरज खलिफा र पाम जुमेइराले लग्जरी पर्यटनबाट जीडीपीको १२% योगदान पाएको छ। यी देशहरूले दिगो पूर्वाधार र डिजिटल प्रचारमा लगानी गरेका छन्।

नेपालको पर्यटन उद्योग: अवस्था, इतिहास र सम्भावना

नेपालको पर्यटन इतिहास १९५० को दशकबाट सुरु भएको हो, जब हिमालयको आकर्षणले पश्चिमी पर्यटकहरूलाई तान्यो। सन् २०२३ मा १ मिलियनभन्दा बढी पर्यटक आए, जसले अर्थतन्त्रमा ६.७% योगदान दियो र १.१९ मिलियन रोजगारी सिर्जना गर्‍यो। यो कुल रोजगारीको १५.२% हो। पर्यटनले NPR ३२७.९ बिलियन राजस्व दिएको छ, जसमा ट्रेकिङ, तीर्थयात्रा र सांस्कृतिक पर्यटन मुख्य छन्।

नेपालको सम्भावना असीमित छ: विश्वको सर्वोच्च शिखर सगरमाथा, लुम्बिनी (बुद्ध जन्मस्थल), चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज र काठमाडौंको विश्व सम्पदा स्थलहरू। तर, पूर्वाधार अभाव, राजनीतिक अस्थिरता र जलवायु परिवर्तनले चुनौती दिइरहेको छ। सन् २०२४ मा पर्यटक संख्या १.६ मिलियन पुग्ने लक्ष्य छ।

आगामी कार्ययोजना: महत्वाकांक्षी १० योजना र परियोजनाहरू

नेपालले पर्यटनलाई इन्जिन बनाउन ‘नेपाल पर्यटन दशक २०२३-२०३२’ योजना लागू गरेको छ, जसले ३.५ मिलियन पर्यटक, $१२५ दैनिक खर्च र १ मिलियन रोजगारी लक्ष्य राखेको छ। तर, ५ करोड वार्षिक पर्यटक (मासिक ५० लाख) स्वागत गर्न र प्रतिव्यक्ति आय $१ लाख (वर्तमान $१३०० बाट) पुर्याउन ठूला परिवर्तन आवश्यक छन्। यहाँ कम्तीमा १० महत्वाकांक्षी योजना प्रस्तुत छन्:

यी योजनाहरूले पूर्वाधार विकास (सडक, होटल), डिजिटल प्रचार र दिगो अभ्यासमा लगानी गर्नेछन्। मासिक ५० लाख पर्यटकका लागि १०० नयाँ होटल चेन, हाई-स्पीड रेल र हरित ऊर्जा आवश्यक छ। प्रतिव्यक्ति आय $१ लाख पुर्याउन पर्यटनलाई ३०% जीडीपी योगदान दिने बनाउनु पर्छ, जसका लागि शिक्षा, सीप विकास र अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारी चाहिन्छ।

निष्कर्ष: दिगो पर्यटनको यात्रा

पर्यटनले विश्वलाई जोड्छ र रूपान्तरण गर्दछ। नेपालले यसको सम्भावनालाई उपयोग गर्दै आर्थिक चमत्कार सिर्जना गर्न सक्छ। विश्व पर्यटन दिवसले हामीलाई सम्झाउँछ: पर्यटन केवल यात्रा होइन, यो समृद्धिको माध्यम हो। हेरौं, नेपालको हिमालबाट विश्वव्यापी दिगो पर्यटनको नयाँ अध्याय सुरु होस्!