लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा नेपाली साहित्यका महाकवि थिए। उनको जन्म वि.सं. १९६६ कार्तिक २७ गते (लक्ष्मीपूजाको दिन) काठमाडौंको डिल्लीबजार, धोबीधारामा भएको थियो। उनी पण्डित तीलमाधव देवकोटा र अमरराज्यलक्ष्मी देवीका तेस्रो छोरा थिए। बाल्यकालमा नै उनले आधारभूत शिक्षा बुबाबाट प्राप्त गरे र दरबार हाई स्कुलमा औपचारिक शिक्षा सुरु गरे। त्रिचन्द्र कलेजबाट विज्ञान र मानविकी विषयमा स्नातक पूरा गरे। सन् १९३१ मा छात्रवृत्तिमा भारतको पटनामा कानून अध्ययन गरे तर आर्थिक समस्याले स्नातकोत्तर पूरा हुन सकेन। उनको जीवनमा गरिबी, पारिवारिक वियोग (बुबा, आमा र छोराछोरीको मृत्यु) र मानसिक स्वास्थ्य समस्या (राँचीको मानसिक अस्पतालमा ५ महिना बिताए) ले गहिरो प्रभाव पारे। उनी १५ वर्षको उमेरमा मानदेवी चालिसेसँग विवाह गरे र ५ छोरी तथा ४ छोराका पिता थिए। राजनीतिमा सक्रिय नभए पनि लाइब्रेरी पर्वमा सहभागी भए र जरिवाना तिरे। प्रजातन्त्रपछि सल्लाहकार सभामा सदस्य बने, त्रिभुवन विश्वविद्यालय र प्रज्ञाप्रतिष्ठानको स्थापनामा योगदान दिए। वि.सं. २०१४ साउन ११ देखि २०१५ जेठ २ सम्म शिक्षा तथा स्वायत्त शासनमन्त्री भए। सन् १९५८ मा तास्केन्त सम्मेलनमा नेपाली प्रतिनिधिमण्डलको नेतृत्व गरे। जीवनभर धुम्रपानको लत थियो। वि.सं. २०१५ मा क्यान्सर लागेपछि भारत र रुसमा उपचार गरिए। अन्तिम दिनहरू शान्तभवन अस्पतालमा बिताए र वि.सं. २०१६ भाद्र २९ गते ५० वर्षको उमेरमा आर्यघाटमा निधन भयो।
उनका कृतिहरु र कृतिको सार
देवकोटाले कविता, खण्डकाव्य, महाकाव्य, निबन्ध, नाटक र गीत गरी साहित्यका चारवटै विधामा रचना गरे। तल प्रमुख कृतिहरुको सूची र छोटो सारांश दिइएको छ (प्रकाशन वर्षसहित):
| कृति | विधा | प्रकाशन वर्ष | छोटो सारांश |
|---|---|---|---|
| मुनामदन | खण्डकाव्य | वि.सं. १९९३ | नेवारी गीत ‘जि वया ला लछि मदुनी’ बाट प्रेरित। मुना र मदनको प्रेमकथा हो, जसमा मदन तिब्बत यात्रा जान्छ र मृत्युको घटनापछि मुना वियोग सहन्छिन्। यात्राको कष्ट, वियोगको शोक र सामाजिक समानताको सन्देश (जस्तै “क्षेत्रीको छोरो यो पाउ छुन्छ, घिनले छुँदैन / मानिस ठूलो दिलले हुन्छ जातले हुँदैन”) समावेश छ। यो नेपाली साहित्यको सबैभन्दा लोकप्रिय कृति हो र चिनियाँ भाषामा अनुवाद भएको छ। |
| सुलोचना | महाकाव्य | वि.सं. २००० | दश दिनमा लेखिएको। सुलोचना र राजा हरिश्चन्द्रको कथा हो, जसमा वियोग, कष्ट र प्रेमको वर्णन छ। देवकोटाको संस्कृत ज्ञान र शब्दकोशको प्रदर्शन गर्दछ। |
| शाकुन्तल | महाकाव्य | वि.सं. २००२ | कालिदासको ‘अभिज्ञानशाकुन्तलम्’ मा आधारित, तीन महिनामा लेखिएको। शकुन्तला र दुष्यन्तको प्रेम, वियोग र पुनर्मिलनको कथा हो। संस्कृत शब्दहरुसहित नेपालीमा रुपान्तरित, रोमान्टिक र दार्शनिक तत्व समावेश छ। यो देवकोटाको सबैभन्दा सफल महाकाव्य मानिन्छ। |
| पागल | मुक्तक कविता | सन् १९३९ | मानसिक शरणको पाँच महिने प्रवासबाट प्रेरित। कविले आफूलाई ‘पागल’ भन्नेहरूलाई जवाफ दिँदै शब्दलाई देख्ने, दृश्यलाई सुन्ने जस्ता कल्पनाशील अनुभव वर्णन गर्छन्। नेपाली भाषाका उत्कृष्ट कवितामध्ये एक हो। |
| भिखारी | कविता सङ्ग्रह | वि.सं. २०१० | विलियम वर्ड्सवर्थको प्रभावमा लेखिएको। शीर्षक कवितामा गरिब भिखारीको कष्ट, दया र मानवताको वर्णन छ। ईश्वर र भिखारीलाई समानान्तर राखेर करुणा र समानुभूतिमा जोड दिइएको छ। |
| कुञ्जिनी | खण्डकाव्य | वि.सं. २००२ | एकै रातमा लेखिएको। कुञ्जिनीको प्रेम र वियोगको कथा हो, जसमा भावुकता र लोकभाषाको प्रयोग छ। |
| पहाडी पुकार | कविता सङ्ग्रह | वि.सं. २००५ | प्रगतिवादी क्रान्तिकारी कविताहरुको सङ्ग्रह। उत्पीडित वर्गको विद्रोह र सामाजिक न्यायको विषयमा केन्द्रित। |
| सुनको बिहान | बाल कविता सङ्ग्रह | वि.सं. २०१० | बालबालिकाका लागि लेखिएको। प्रकृति, जीवन र सकारात्मकताको सरल वर्णन छ। |
| आषाढको पन्ध्र | निबन्ध सङ्ग्रह | वि.सं. १९९३ | साहित्यिक र दार्शनिक निबन्धहरु। नेपाली साहित्यको विकास र व्यक्तिगत अनुभवमा आधारित। |
| मृत्युशैयाबाट | कविता सङ्ग्रह | वि.सं. २०१६ | मृत्युशय्याबाट लेखिएका कविताहरु। जीवनको शून्यता, आध्यात्मिकता र मृत्युको चिन्ता व्यक्त छ, जस्तै “शून्यमा शून्यसरी”। |
यी कृतिहरुबाहेक उनले ‘छहरा’, ‘लुनी’, ‘सीताहरण’ जस्ता थुप्रै रचना गरे।
देवकोटाको नेपाली साहित्यमा योगदान
देवकोटाले नेपाली साहित्यलाई नयाँ उचाइमा पुर्याए। उनी बहुमुखी प्रतिभाका धनी थिए, जसले कविता, आख्यान, नाटक र निबन्ध गरी चारवटै विधामा कलम चलाए। उनले आधुनिक नेपाली भाषाको रोमान्टिक आन्दोलन सुरु गरे र स्वच्छन्दतावादका प्रणेता बने। महाकाव्य लेखनमा नेपालका दोस्रो लेखक थिए। भाषाको नवीन प्रयोगबाट नेपाली कविता नयाँ स्वरुप पायो। संस्कृत परम्पराको प्रभाव घटाएर लोकभाषा र झ्याउरे छन्दको प्रयोग गरे। नेपाली साहित्यलाई अङ्ग्रेजी र अन्य भाषामा अनुवाद गरी पश्चिमी मुलुकमा पुर्याए। त्रिभुवन विश्वविद्यालय र प्रज्ञाप्रतिष्ठानको स्थापनामा योगदान दिए। उनका कृतिहरुले उत्पीडित वर्गको विद्रोह, मानवता, प्रेम र दर्शनलाई प्रतिबिम्बित गर्छन्। भारतीय विद्वान् राहुल साङ्कृत्यायनले उनलाई ‘बुद्धपछिको सबैभन्दा ठूलो मानवावतार’ भनेका थिए।
देवकोटाको नवप्रवर्तन कार्यान्वयन तथा प्रभाव
देवकोटाले नेपाली साहित्यमा धेरै नवप्रवर्तन गरे। पहिलो, लोकभाषा र झ्याउरे छन्दको प्रयोग: ‘मुनामदन’ मार्फत संस्कृतको प्रभाव अन्त्य गरेर सरल नेपाली भाषालाई प्राथमिकता दिए, जसले साहित्यलाई जनसाधारणसम्म पुर्यायो र नेपाली साहित्यको लोकप्रियता बढायो। दोस्रो, रोमान्टिकवादको प्रवेश: वर्ड्सवर्थ र कोलेरिज जस्ता अङ्ग्रेजी कविहरुबाट प्रेरित भएर प्रकृति, मानवता र कल्पनाको जोड दिए, जसले नेपाली कवितालाई भावुक र दार्शनिक बनायो। तेस्रो, बहुभाषिक र अनुवादको योगदान: नौ भाषामा कविता लेखे र नेपाली साहित्यलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा लैजान ‘मुनामदन’ जस्ता कृतिलाई चिनियाँमा अनुवाद गरे, जसले नेपालको साहित्यिक छवि मजबुत बनायो। चौथो, छोटो समयमा लामो रचना: ‘शाकुन्तल’ तीन महिनामा, ‘सुलोचना’ दश दिनमा र ‘कुञ्जिनी’ एक रातमा लेखे, जसले साहित्यिक उत्पादकत्वको नयाँ मापदण्ड स्थापित ग¥यो। पाँचौं, सामाजिक सन्देश: जातीय भेदभावविरुद्ध (‘मुनामदन’ को श्लोक) र मानवतावाद (‘भिखारी’, ‘पागल’) को प्रचार गरे, जसले नेपाली समाजमा समानता र करुणाको भावना जगायो। यी नवप्रवर्तनहरुले नेपाली साहित्यलाई परम्परागतबाट आधुनिकतर्फ लैजान मद्दत गरे, रोमान्टिक युगको आधार तयार पारे र पछिल्ला साहित्यकारहरुलाई प्रेरणा दियो। यसले नेपाली भाषालाई समृद्ध बनायो र साहित्यलाई राजनीतिक परिवर्तनसँग जोड्यो।
